Vísir 2.21 - Heiðagæsir

Árangur

a) Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal.

Heiðagæs hefur fjölgað ört undanfarinn áratug. Þessi þróun hefur ekki síst sett mark sitt á Fljótsdalshérað og heiðarlöndin þar inn af. Hálslón olli ekki fækkun heiðagæsa á svæðinu þrátt fyrir skerðingu beitlands og að tæplega 500 (486) hreiðurstæði hafi horfið (sjá töflu í grunnástand).

Þessi þróun er sýnd á meðfylgjandi myndum, annars vegar frá nánasta nágrenni Hálslóns og hins vegar með Jöklu á Efra Jökuldal og í Hnefilsdal. Þessi þróun gefur til kynna að  skortur á hreiðurstæðum standi heiðagæsinni tæplega fyrir þrifum. Árið 2011 fækkaði hreiðrum um 62-64% á Vesturöræfum sem rekja má að stærstum hluta til hretsins síðari hluta maí og eggjatöku. Slík afföll eru vel þekkt í gæsavörpum þegar sambærilegar aðstæður skapast.

Lesa má nánar um niðurstöður í skýrslu sem Náttúrustofa Austurlands vann fyrir Landsvirkjun um áhrif Kárahnjúkavirkjunar á Heiðagæsir.

	Talning: 1980-2010 Hnefilsdalur Steinshlaup-Merki		Talning: 1981-2011 Háls-Vestur Öræfi Hafrahvammar Hrafnkelsdalur og afdalir
	Smellið hér til að sjá stærri mynd		Smellið hér til að sjá stærri mynd

b) Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum og við Hálslón.

Ófleygar heiðargæsir voru taldar á Snæfellsöræfum sumarið 2008, þar með talið á Eyjabökkum og á Hálslóni. Af 7.911 fuglum voru 2.121 á Eyjabakkasvæðinu og 5.790 við Hálslón og í nágrenni þess. Ungar voru um 30% af þessum gæsum. Árið 2011 var sama svæði talið og reyndust þá vera 10.110 ófleygar heiðargæsir (Þorláksmýrar meðtaldar með 98 fugla), þar af voru 5.035 á Eyjabökkum. Ungar af heildinni voru 417 eða 4%. Hlutfall ársgamalla heiðargæsa í fellihópum á Eyjabökkum hefru verið á skrá frá 2009 og fer vaxandi; 28% (2009), 33% (2010) og 44% (2011). Hlutur ársgamalla gæsa virðist gefa til kynna hvernig varp hafi tekist hjá tegundinni árið áður og lifun unga.

Ekki liggur fyrir niðurstaða um fjölda heiðagæsa í sárum á Snæfellsöræfum. Þessum lið verða því gerð skil síðar.

Vöktunaráætlun og markmið

Hvað er mælt?

a. Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal (áhrif framkvæmda: óbein).

b. Fjöldi (geldra) heiðagæsa í sárum á Snæfellsöræfum (áhrif framkvæmda: óbein).

 
Vöktunaráætlun

a. Talning fugla (fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum): Talið verður tvisvar (2005 og 2007). Eftir síðari talningu verður tekin ákvörðun um áframhaldandi vöktun.

b. Talning fugla (geldra heiðagæsa í sárum): Talið verður tvisvar (2005 og 2007). Eftir síðari talningu verður tekin ákvörðun um áframhaldandi vöktun.

Markmið/væntingar

a. Varpfuglum muni ekki fækka um meira en 600 pör.

b. Gæsum í sárum á Snæfellsöræfum muni ekki fækka miðað við fjölda sem talinn var árið 2005.

Grunnástand

Á árunum 1980–2000 nær fjórfaldaðist fjöldi heiðagæsapara á Austurlandi. Aukningin hefur að mestu leyti verið samstiga örum vexti í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum.

Varp heiðagæsa var áætlað 2000 hreiður 1981, 4000 hreiður 1988 og um 7300 hreiður árið 2000. Þetta er 15-20% varppara í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum en til hans teljast um 85% allra heiðagæsa í heiminum.

Á árinu 2005 verpti tæplega helmingur heiðagæsa á Austurlandi (3300 pör) í rúmlega 40 byggðum á vatnasviði Jökulsár á Dal. Stærstu byggðirnar voru í Kringilsárrana (300–400 pör), meðfram Jökulsá ofan Sandfells, þ.e. á því svæði sem fór undir Hálslón (330 pör), í Hafrahvammagljúfrum (206), milli Hölknár og Merkis (435), við Hneflu (407) og í Glúmsstaðadal (293).  Á vatnasviði Jökulsár í Fljótsdal er stærsta byggðin milli Kleifa og Laugarár (96 pör).
 
Sumar gæsabyggðir á vatnasviði Jökulsár á Dal höfðu nánast staðið í stað á 20 ára tímabili eða vaxið afar hægt (innan við 3% á ári). Aðrar byggðir höfðu hins vegar vaxið hratt, jafnvel um 10–15% á ári. Í heild fylgdi vöxtur heiðagæsavarps á Austurlandi þróun íslensk-grænlenska heiðagæsastofnsins sem óx hratt milli 1980 og 1995.

Hér að neðan er listi yfir heiðagæsabyggðir sem talið var að myndu hverfa eða raskast vegna Kárahnjúkavirkjunar:

 Heimild: Náttúrufræðistofnun Íslands

Forsendur fyrir vali á vísi

Talið er að Kárahnjúkavirkjun hafi talsverð áhrif á heiðagæsir. Áhrifin eru í fyrsta lagi tímabundin vegna byggingarframkvæmda og í öðru lagi varanleg. Annars vegar vegna þess að hluti varp- og beitilanda heiðagæsa fór undir Hálslón, og hins vegar verða gæsirnar fyrir meiri truflun vegna byggingaframkvæmda á svæðinu og einnig er betra aðgengi að afskekktum lendum heiðagæsarinnar.

Á áhrifasvæði virkjunar á Snæfellsöræfum verptu um 2200 pör árið 2000. Varpsvæði 500-600 heiðagæsapara fór forgörðum við Kárahnjúkavirkjun, en það var ríflega þriðjungur heiðagæsahreiðra á Brúardölum og Vesturöræfum (með afdölum Hrafnkelsdals). Þetta samsvarar um 7% para á Austurlandi og 1-2% para í íslensk-grænlenska stofninum. Landið sem fór undir Hálslón telst hafa alþjóðlega þýðingu fyrir heiðagæsir samkvæmt viðmiðunum Ramsarsamningsins og Alþjóða fuglaverndarráðsins. Beitiland heiðagæsa hefur raskast og aukin umferð í kjölfar framkvæmda og meðan á þeim stóð rýrir lífsskilyrði gæsa á svæðinu.

Hálslón og önnur miðlunarlón sem mynduðust með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar eru ekki talin raska fellistöðvum geldgæsa.

Ítarefni

Skýrsla Náttúrustofu Austurlands um vöktun heiðagæsa á Snæfellsöræfum 2011: Áhrf Kárahnjúkavirkjunar á heiðagæsir. Smellið hér til að sækja skýrslu

Vöktun heiðagæsa á vatnasviði Jökulsár á Dal og Jökulsár í Fljótsdal 2005-2010: Áhrif Kárahnjúkavirkjunar á heiðagæsir. Smellir hér til að sækja skýrlsu

Uppfært 14.03.12