Vísir 2.25 - Vatnalíf í Jökulsá á Dal og Lagarfljóti

Árangur  

a) Fjöldi og tegundasamsetning laxfiska í Lagarfljóti fyrir og eftir virkjun; byggt á fjölda veiddra fiska í staðlaðri tilraunaveiði.

Niðurstöður úr tilraunaveiðum 1998, 2005 og 2006 gefa áreiðanlegastar upplýsingar um grunnástand silungastofna í Lagarfljóti ofan Lagarfoss. Tilraunaveiðar í flóunum norðan Egilsstaða árið 2000 gáfu mjög svipaðar niðurstöður. Samkvæmt þeim lætur nærri að fjórði hver silungur sem veiðist sé urriði. Allur sá urriði sem veiðst hefur í þessum rannsóknum hefur reynst vera staðbundinn. Rannsóknir benda einnig til að uppistaðan í veiði í þveránum sé af staðbundnum stofni. Þær upplýsingar sem fengist hafa úr fiskteljara í fiskstiganum benda til að langmestur hluti þess sem gengur sé urriði. Óljóst er hve mikið gengur upp stigann á hverju ári, en rannsóknir benda til að þeir skipti tugum frekar en hundruðum. Árið 2010 samdi Landsvirkjun við Veiðimálastofnun um að merkja fisk í stiganum og fylgjast með hvað um hann verður. Rannsóknum verður fram haldið 2011. Alls voru 25 fiskar merktir, 20 urriðar og 5 laxar, en af þeim hafa fiskar skilað sér í helstu þverár Lagarfljóts, en einnig hafa einhverjir gengið aftur niður fyrir Lagarfossvirkjun. Enn er því margt á huldu um göngur úr sjó, eða samgang milli svæða ofan og neðan Lagarfoss.

Skráning á veiði er ábótavant, en Veiðifélag Lagarfljóts telur að árleg silungsveiði í fljótinu ofan Lagarfljóts sé um 3.000 fiskar (byggt á könnun meðal veiðiréttareigenda).

Tilraunaveiði með sama hætti og 2005/2006 fór fram sumarið 2010. Út við Egilsstaði veiddist um og innan við tíundi hluti þess sem fékkst árin 2005 og 2006, en inn við Hallormsstað um fjórðungur.  Enn er of snemmt að draga víðtækar ályktanir af þróun silungastofnanna. Áfram verður fylgst með framvindu í fiskstofnum samhliða öðrum rannsóknum á svæðinu, næst á árinu 2012.

Það næsta sem liggur fyrir í vöktun á lífríki fljótsins er að fylgja eftir rannsóknum á strandlífi í Lagarfljóti 2006 og 2007 og hófust þær rannsóknir árið 2011 og verður fram haldið 2012. Gruggun fljótsins er talin hafa minnkað gegnsæi þess um helming (LV-2010/123)

b) Tegundasamsetning og útbreiðsla fiska í Jökulsá á Dal og Lagarfljóti og hliðarám þeirra (lax) (áhrif framkvæmda: óbein).

Taflan hér að neðan sýnir vísitölu seiðaþéttleika á 100 m² árfarvegar, meðaltal 2005 og 2006 og 2010. (Veitt með rafveiði).  L: Vatnasvið Lagarfljóts, S: Vatnasvið Selfljóts, J: Vatnasvið Jökulsár á Fjöllum.

*eldisfiskur, L=Lagarfljót, J=Jökulsá á Dal, S=Selfljót /Gilsá

Það verður að hafa í huga að fjöldi seiða á 1. og 2. ári eru í flestum tilfellum um og yfir 90% veiddra seiða. Fjöldi þeirra sem lifir til 3 og 4 ára aldurs segir meira um framleiðni viðkomandi vatnsfalls, þ.e. framlegð þeirra til veiði.

Engar meiriháttar breytingar hafa orðið í þveránum milli tímabili. Það truflar nokkuð allan samanburð að í sumar ár er sleppt seiðum, svo sem laxaseiðum í Hrafnkelsdalsá og Eyvindará.

Heimildir: Skýrslur Landsvirkjunar: LV-2011/044, LV-2006/005 og LV-2006/127 (sjá skýrslur í ítarefni).

Vöktunaráætlun og markmið

Hvað er mælt?

1. Tegundasamsetning og ástand fiskjar í Lagarfljóti (bleikja og urriði) (áhrif framkvæmda: óbein).
2. Tegundasamsetning og útbreiðsla fiska í Jökulsá á Dal og Lagarfljóti og hliðarám þeirra (lax) (áhrif framkvæmda: óbein).
3. Skráning Veiðimálastofnunar á veiði í ám (fjöldi fiska) (áhrif framkvæmda: óbein).

Áætlun um vöktun

a) Sýni voru tekin  af silungastofnum árin 2005 og 2006 fyrir virkjun og verða tekin u.þ.b árlega eftir virkjun eða þar til talið er að áhrif virkjunar séu komin fram. Eftir það verður vöktun endurskoðuð.

b) Fylgst verður með laxfiskum. Rafveiðar á seiðum verða notaðar til að gefa viðmiðunargildi yfir tegundasamsetningu, þéttleika og ástand seiða. Sýni voru tekin  2005 og 2006 fyrir virkjun og verða tekin u.þ.b árlega eftir virkjun eða þar til talið er að áhrif virkjunar séu komin fram. Eftir það verður vöktun endurskoðuð Rafveiði var notuð á eftirfarandi stöðum:

• Jökulsá á Fljótsdal
• Kelduá
• Rangá
• Eyvindará (var bætt við 2010)
  
• Jökulsá á Dal, 3 stöðvar (eftir að söfnum vatns í Hálslóni hefst)
• Laxá í Jökulsárhlíð
• Fögruhlíð
• Hrafnkelsdalsá
• Einnig veitt á tveimur stöðum í Gilsá/Selfjóti, sem eru utan áhrifasvæðis, til að fá samanburð.

c) Veiðifélög skila inn upplýsingum til Veiðimálastofnunar um fjölda fiska sem eru veiddir í hverri á. Veiðimálastofnun sér um skráningar. Upplýsingum verður safnað árlega.

Markmið

Markmið í lið a og b eru að fiskistofnar haldist stöðugir í Lagarfljóti, Jökulsá á Dal og hliðarám þeirra. Ekki eru sett markmið í lið c þar sem slíkt á ekki við, heldur eingöngu vöktun og miðlun upplýsinga.

Grunnástand

Óblíðir umhverfisþættir í Jökulsá á Fljótsdal og Jökulsá á Dal takmarkar lífríki í þeirra. Jökulsá á Dal er jafnframt ein af aurugastu jökulám landsins. Jökulsá á Fljótsdal er fiskgeng um 25 km frá Leginum en vatnavextir og lágur styrkur uppleystra efna dregur úr frjósemi í ánni. Svifaur veldur því að lífræn framleiðsla er aðeins í efstu lögum vatnsins. Jökuláhrif eru mest næst Jökulsá í Fljótsdal en minnka eftir því sem utar dregur í Lagarfljóti. Í Lagarfljóti er bæði bleikja og urriði. Netaveiði í Lagarfljóti undanfarin ár hefur verið mest um 1000 kg á ári. Í Lagarfljóti neðan Lagarfoss er stunduð netaveiði á laxi og skráð meðalveiði áranna 1985-1999 var 87 laxar.

Næringarefni eru einnig í takmörkuðu magni í Jökulsá á Dal. Ekki er þekkt hve langt áin er fiskgeng en jökulgrugg, sveiflur í rennsli og óhentug botngerð gera það að verkum að lífsskilyrði fiska eru verri en annars væri. Þetta leiðir m.a. til þess að veiði hefur lítið verið stunduð. Nokkuð góðar líkur eru á því að Kárahnjúkavirkjun muni leiða til þess að lífræn framleiðsla aukist og lífsskilyrði fyrir fiska verði betri en nú er. Með því að megin hluta ársins er næringarefnasnauðu jökulvatni veitt úr ánni, nýtur hún þess nú að næringarefnaríkara vatn af heiðunum er yfirgnæfandi. Ekki er þó ljóst að hve miklu leyti skilyrði muni skapast til hrygningar þar sem áin rennur á stórum köflum á klöpp og aurum sem henta illa til hrygningar.

Þverár Jöklu falla flestar í hana í giljum og fossagljúfrum skammt frá farvegi árinnar. Þær eru því flestar annað hvort stutt fiskgengar eða ófiskgengar með öllu. Í Jökulsárhlíð eru fjórar ár, þar af þrjár sem renna í Jöklusá á Dal. Þær eru Kaldá, Fossá og Laxá. Í Kelduá er stunduð stangveiði, aðallega á bleikju. Samkvæmt upplýsingum frá Veiðimálstofnun var meðalveiði í ánni á tímabilinu 1997-2001 samtals 138 bleikjur, 27 urriðar og einn lax.

Heimild: Veiðimálastofnun

Forsendur fyrir vali á vísi

Kárahnjúkavirkjun mun hafa í för með sér mikla vatnaflutninga. Ekki var þó talið sjálfgefið að þær breytingar hafi mikil neikvæð áhrif á ferskvatnsvistkerfi ánna vegna þess að grugg, kuldi og miklar sviptingar í rennsli hafa hingað til takmarkað lífríki þeirra. Vatnalífríki í Jöklusá á Dal og þverám hennar í Jökulsárhlíð, Lagarfljóti og Kelduá er því ekki mjög fjölbreytt og veiði úr ánum hefur verið tiltölulega lítil. Breytingar á rennsli og aurburði í ánum mun ráða mestu um hver áhrifin verða á vatnalífríki. Í Jökulsá á Dal er hugsanlegt að áhrifin verði að einhverju leyti jákvæð, þ.e.a.s. lífsskilyrði muni batna í ánni.

Ítarefni

Skýrsla Veiðimálastofnunar fyrir Landsvirkjun 2010. Skýrsla um fiskrannsóknir á vatnasviði Lagarfljóts, Jökulsár á Dal, Fögruhlíðarár og Gilsár 2010. LV-2011-044.

Smellið hér til að sækja eintak af skýrslunni.

Skýrsla Veiðimálastofnunar, Áfangaskýrsla 1,  fyrir Landsvirkjun um Fiskirannsóknir á vatnasviði Lagarfljóts, Jökulsár á Dal, Fögruhlíðarár og Gilsár 2005. LV-2006/005.

Smellið hér til að sækja eintak af skýrslunni. LV-2006/005.

Skýrsla Veiðimálastofnunar, Áfangaskýrsla 2, fyrir Landsvirkjun um Fiskirannsóknir á vatnasviði Lagarfljóts, Jökulsár á Dal, Fögruhlíðarár og Gilsár 2006. LV-2006/127.

Smellið hér til að sækja eintak af skýrlsunni. LV-2006/127.

Skýrsla Landsvirkjunar um Grugg og gegnsæi í Lagarfljóti fyrir og eftir gangsetningu Kárahnjúkavirkjunar. LV-2010/123

Smellið hér til að sækja eintak af skýrslunni. LV-2010/123

Framvinduskýrsla: Rannsóknir á göngum laxfiska í Lagarfljóti 2011. Talningar í Lagarfossi og far útvarpsmerktra fiska. Unnið fyrir Landsvirkjun af Benóný Jónssyni og Inga Rúnari Jónssyni.

Smellið hér til að sækja eintak af skýrslunni. Framvinduskýrsla á göngum laxfiska-2011.

Skýrsla Landsvirkjunar um vatnsmælingar Landsvirkjunar og vatnamælingar á Austurlandi árin 1995-2007. Unnið fyrir Landsvirkjun af Victori Kr. Helgasyni og Agli Axelssyni.

Smellið hér til að sækja eintak af skýrslunni. LV-2009/062.