Vísir 2.5 - Uppsöfnun aurs í Hálslóni
Forsendur fyrir vali
Uppsöfnun aurs í Hálslóni getur haft áhrif á líftíma virkjunar og er því þáttur sem þarf að fylgjast með þegar áhrif hennar á sjálfbæra þróun eru metin. Með byggingu Kárahnjúkavirkjunar varð Hálslón til, en þegar
lónið er fullt (þ.e. með fyllu ofan á yfirfallshæð í 625 m y.s.). mælist það um 61 km2 að flatarmáli. Í upphafi var lónið áætlað um 57 km2. Að megin hluta til stafar stækkun lónsins af því að sporður Brúarjökuls hefur færst innar. Hálslón er um 24 km að lengd og um 3 km að breidd. Heildarrými þess er um 2340 Gl, þar af er miðlunarrými um 2100 Gl.
Jökulsá á Dal og Jökulsá á Fjöllum bera fram mestan aur allra íslenskra vatnsfalla eða á bilinu 6,5-7 milljónir tonna á ári að meðaltali. Þar af er um 90% svifaur og um 10% skriðaur (botnskrið). Megnið af þessum aurburði, um 5,5 –6,0 milljónir tonna á ári, mun setjast í lónið og fylla það á nokkur hundruð árum ef engar breytingar verða á jöklinum. Áður var framburður áætlaður 7-8 milljónir tonn. Endurskoðun á framburði er byggð á betri sýnatökuaðferðum (sjá ítarefni). Setmyndun verður mest efst í lóninu og eyrar munu strax byrja að myndast þar sem Jökulsá rennur inn í lónið. Eftir 25 ár gætu þessar eyrar náð um það bil 1,5 km út í lónið og um það bil 6 km eftir 100 ár.
Það efni sem árlega sest til í Hálslóni samsvarar að rúmmáli pýramíta sem er um 250 metra á kant og 250 metra hár. Talið er að Keops píramítinn í Egyptalandi hafi upphaflega verið 146, 5 m hár og um 230 m á kant. Keops píramítinn er stærsti pírmítinn sem faróinn Khufu byggði.
Myndina hér til hliðar tók Espen Birkelund og er fengin af Wikipedia[1] Smelltu hér til að sjá stærri útgáfu.
[1] http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Keops-pyramid.jpg
Vöktunaráætlun og markmið
Hvað er mælt?
a. Magn (m3) aurs sem safnast upp á 10 ára tímabili (áhrif framkvæmda: bein).
Vöktunaráætlun
a. Dýptarmælingar í lóni fara fram á 10-20 ára fresti.
Núverandi kort af lónskál er byggð á landmælingum og landlíkani sem ekki verður endurtekið. Fyrsta mæling eftir virkjun verður gerð með dýptarmælingartæki af einhverju tagi, þ.e. annarri aðferð, og verður því að líta á hana sem nýja grunnmælingu. Hæfilegt er talið að gera hana u.þ.b. 10 árum eftir að byrjað var að safna í lónið.
Fyrsta vöktunarmælingin fari fram 10 árum eftir grunnmælingu og nái þá 2 km norður fyrir ármót Kringilsár.
Önnur vöktunarmæling, 10 árum síðar nái yfir allan lónbotninn.
Aurkeilurnar þar sem meginkvíslarnar koma inn í lónið verða þannig mældar á 10 ára fresti, en lónið að öðru leyti á 20 ára fresti.
Markmið/Væntingar
a. Miðlunarrými mun ekki minnka meira en 20-25% á næstu hundrað árum.
Þær hugmyndir sem settar voru fram við mat á umhverfisáhrifum gerðu ráð fyrir að allur framburður jökulárinnar muni setjast til í Hálslóni. Reiknilíkan Vatnaskila (ítarefni) áætlar hvernig aurkeilur muni byggjast fram í Hálslón á næstu áratugum. Mælingar á undirlagi Brúarjökuls, sem Raunvísinfdastofnun Háskólans hefur framkvæmt, sýnir að undir jöklinum er djúpur dalur Ef hlýnun af völdum gróðurhúsáhrifa, sem spáð hefur verið, gengur eftir og Brúarjökull hopar eins og spár gera ráð fyrir, mun áðurnefndur dalur verða að djúpu jaðarlóni, líkt og Breiðamerkurlón. Þetta jaðarlón mun taka við bróðurparti framburðarins í stað Hálslóns (Sigurður M. Garðarsson o.fl. 2006).
Tvær sviðsmyndir:
Miðað við þessa þróun telja Sigurður o.fél. mestar líkur á að Hálslón verði ekki fullt fyrr en eftir 10.000 ár. Á meðfylgjandi mynd frá þeim félögum sýnir blái ferillinn framvindu fyllingar miðað við óbreytta stærð Brúarjökuls. Sá svarti hermir líklega framvindu miðað við að spár um hlýnun og hörfun jökulsins gangi eftir. Það mun litlu breyta næstu 100 árin, en þá mun lónrýmið hafa rýrnað um fimmtung, eins og væntingar hafa staðið til. Rauði punkturinn sýnir stöðu eftir 100 ár.
Mögulegar viðbragðsaðgerðir
Einungis er um vöktun að ræða
Grunnástand
Land í lónsstæði hefur verið kortlagt, bæði gróður og jarðfræði auk þess sem dýralíf og fornleifar hafa verið athugaðar. Sethjallar frá ísaldarlokum hafa einnig verið kannaðir auk annarra jarðfræðiminja.
Aurburður Jökulsár á Dal hefur verið mældur frá árinu 1964 þegar Orkustofnun hóf mælingar á svifaur í ánni. Mælingar hafa farið fram á skriðaur (botnskriði) um nokkurra ára skeið, þær síðustu 2001. Fyrir liggja líkanareikningar með spá um setmyndun og kornastærðardreifingu innan lónsstæðisins. Sjá skýrslu frá Verkfræðistofunni Vatnaskilum
Ítarefni
Skýrsla: Aurburður og setmyndun í Hálslóni, Verkfræðistofan vatnaskil, 2005.
Smellið á nafnið á skýrslunni til að sækja skjalið.
Skýrsla um setmyndun: Svanur Pálsson o.fl. 2000. Reassessment of suspended sediment load of river Jökulsá á Dal at Hjarðarhagi. Unnið fyrir Landsvirkjun. Orkustofnun, OS-2000/070.
Smellið á nafnið á skýrslunni tl að sækja skjalið.
