Sjálfbærni á heimsvísu

Sjálfbærni eða sjálfbær þróun er hugmyndafræði sem ruddi sér rúms á síðustu áratugum tuttugustu aldar. Segja má að Stokkhólmsráðstefnan 1972 sé fyrsta opinbera varðan á vegi sjálfbærrar þróunar. Í niðurstöðum hennar segir meðal annars að maðurinn „hafi öðlast vald til þess að umbreyta umhverfi sínu á óteljandi máta á áður óþekktum mælikvarða.” Þar er ítrekað að það sé á ábyrgð einstaklinga, fyrirtækja og opinberra stofnana að maðurinn eigi að vernda og bæta umhverfið fyrir núverandi og komandi kynslóðir. Einnig að samfélagsleg og efnahagsleg þróun séu ómissandi hluti af því að tryggja hagstæð lífsskilyrði og lífsgæði fyrir manninn

Hugtakið sjálfbær þróun var fyrst kynnt til sögunnar í skýrslu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun sem kom út árið 1987, í Brundtlandskýrslunni svokölluðu. Þar er hugtakið skilgreint sem: „Mannleg starfsemi sem fullnægir þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum framtíðarkynslóða til að fullnægja sínum þörfum.“

Í raun og veru er þessi skýrsla aðeins ein afurð umræðna sem hafa skapast í gegnum árin. Afurð sem er byggð á áhyggjum mismunandi hópa um að mannkynið sé t.d. að ganga of nærri náttúruauðlindum jarðarinnar með græðgi og hugsunarleysi og fleira í þeim dúr. Árið 1992 var svo haldin ráðstefna í Rio „The Earth Summit” sem var sótt af mörgum æðstu ráðamönnum þjóða heims ásamt þúsundum einstaklinga og fulltrúum fyrirtækja. Yfirskrift ráðstefnunnar var: „Umhverfið og sjálfbær þróun” og var áætlun sett fram í „Dagskrá 21” sem tilgreinir skref og vörður er varða umhverfisvernd og sjálfbæra þróun sem fjölmargar þjóðir hafa skuldbundið sig til að standa við.

Við þróun sjálfbærniverkefnisins á Austurlandi hefur verið lögð mikil áhersla á alþjóðlega skírskotun og þegar hin staðbundnu áhrif Alcoa Fjarðaáls og Kárahnjúkavirkjunar eru skoðuð í víðara samhengi, má sjá að þau eru með skýra tengingu við markmið á landsvísu og heimsvísu. Líta má til markmiða í „Velferð til framtíðar“ en einnig til norrænnar áætlunar um sjálfbæra þróun og til þeirra stefnumiða sem er að finna í „Dagskrá 21“ til að tengja staðbundin markmið við alþjóðlega stefnumörkun. Í töflu 1 er að finna dæmi um hvernig tekið er á ákveðnum málefnum í hinum ýmsu áætlunum og sést þar glöggt að oft eru markmið og þeir vísar sem valdir eru til að fylgjast með árangri, af svipuðum toga. Munurinn felst í mismunandi stærð landsvæðis. 


Tafla 1: Dæmi um tengsl við íslenska, norræna og alþjóðlega áætlun um sjálfbæra þróun: