2.21 Heiðagæsir

Vísir 2.21 - Heiðagæsir


heiðagæsahópur

 

 

Hér má sjá niðurstöður talninga á heiðagæsum á áhrifasvæðum virkjunar.

 

 

Framvinda

a. Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum  Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal

Heiðagæsum hefur fjölgað ört undanfarinn áratug. Þessi þróun hefur ekki síst sett mark sitt á Fljótsdalshérað og heiðarlöndin þar inn af. Hálslón olli ekki fækkun heiðagæsa á svæðinu þrátt fyrir skerðingu beitilands og að rúmlega 500 (531) hreiðurstæði hafi horfið (sjá töflu í grunnástand).

Þessi þróun er sýnd á meðfylgjandi myndum, annars vegar frá nánasta nágrenni Hálslóns (mynd1) og hins vegar með Jöklu á Efra Jökuldal og í Hnefilsdal (mynd 2). Þessi þróun gefur til kynna að  skortur á hreiðurstæðum hafi tæplega staðið heiðagæsinni fyrir þrifum. Árið 2011 voraði seint með hreti í síðari hluta maímánaðar og fækkaði hreiðrum um 62-64% á Vesturöræfum. Þegar svona árar munar meiru um afrán. Slík afföll eru vel þekkt í gæsavörpum þegar sambærilegar aðstæður skapast. Árið eftir hafði heiðagæsin aftur náð sér á strik, og enn frekar 2013 og hreiðrum fjölgað í samræmi við þróunina áður við Hálslón og á Vesturöræfum.  Vorin 2014-2016 voru aftur snjóþung og varp dróst saman. Sumarið 2017 hafði fjöldi varppara nær því þrefaldast frá 2013. Mikillar fjölgunar hefur einnig orðið vart í Kringilsárrana (mynd 2), þar sem fjöldi hreiðra fór úr 400 hreiðrum árið 2000 í rúm 2000 hreiður árið 2017. Vorið 2015 var ákveðið að beina vöktun að neðri hluta dalanna. Fjöldi varpfugla var mjög svipaður í Hnefilsdal og þar hefur sést áður (mynd 3) en færri sóttu í afdalinn Húsárdal en þar fundust 2010.  Hins vegar voru varpfuglar tvöfalt fleiri í Jökuldal neðri en 2008. Þessi samantekt varpárangurs bendir til að varp hafi almennt liðið fyrir vorhretin og leitt til tilfærslu gæsa á milli svæða. Svo virðist sem að vörpin í Hafrahvömmum, í Laugavalla- og Sauðárdal séu fullsetin og e.t.v. einnig í Hrafnkelsdal og afdölum hans ( NA110113 / LV-2011-080 , mynd 15).

Niðurstöður talninga á hreiðrum í nágrenni Hálslóns 1981-2017

Mynd 1.  Niðurstöður talninga á hreiðrum í nágrenni Hálslóns 1981-2017.

Niðurstöður stakra sniðtalninga á hreiðrum í Kringilsárrana 2000, 2008 og 2017

Mynd 2. Niðurstöður stakra sniðtalninga á hreiðrum í Kringilsárrana 2000, 2008 og 2017.


Mynd 2. Niðurstöður talninga á hreiðrum í völdum byggðum í Hnefilsdal og við Steinshlaup-Merki 1980-2015
Mynd 3.
  Niðurstöður talninga á hreiðrum í völdum byggðum í Hnefilsdal og við  Steinshlaup-Merki 1980-2015

Árið 2010 var gerð úttekt á heiðagæsum á hálendinu í grennd við Hálslón og í ofanverðum Jökuldal, og teknar saman niðurstöður rannsókna á grunnástandi stofnsins 2005 - 2008, þ.e. fyrir virkjun (NA110113 / LV-2011-080)

 


 

b) Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum og við Hálslón.

Ófleygar heiðagæsir voru taldar á Snæfellsöræfum sumarið 2008, þar með talið á Eyjabökkum og á Hálslóni. Af 7.911 fuglum voru 2.121 á Eyjabakkasvæðinu og 5.790 við Hálslón og í nágrenni þess. Ungar voru um 30% af þessum gæsum. Árið 2011 var sama svæði talið og reyndust þá vera 10.110 ófleygar heiðagæsir (Þorláksmýrar meðtaldar með 98 fugla), þar af voru 5.035 á Eyjabökkum. Ungar af heildinni voru 417 eða 4%. Hlutfall ársgamalla heiðagæsa í fellihópum á Eyjabökkum (mynd 4) var skráð frá 2009 - 2011 og aftur 2015; 28% (2009), 33% (2010).  44% (2011), 26% (2015), 29% (2016) og 28% (2017). Hlutur ársgamalla gæsa virðist gefa til kynna hvernig varp hafi tekist hjá tegundinni árið áður og lifun unga. 

Mynd 4.  Heiðagæsir í sárum á Eyjabökkum 2007-2017 og hlutfall ársgamalla þar af árin 2009-2011, 2015 og 2017. Í fjöldanum 2016 eru 710 ungar ekki meðtaldir.

Árið 2013 hafði gæsum á Eyjabökkum fækkað lítillega miðað við árin á undan og ungar óvenju fáir miðað við 2012.  Árið 2014 hafði gæsum aftur fjölgað á Eyjabökkum og höfðu ekki verið fleiri síðan 2002/03.  Ófleygum heiðagæsum fækkaði lítillega á Eyjabakkasvæðinu árið 2015 en fjöldinn í júlí 2016 og 2017 var sambærilegur og á árunum 1990, 1992, 1997 og 2002 eða hátt í tíu þúsund fuglar (mynd 5).

Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum 1979 - 2017

Mynd 5. Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum 1979 - 2017.

Seinasta rannsóknarskýrslan er: Halldór Walter Stefánsson og Skarphéðinn G. Þórisson 2017. Heiðagæsarannsóknir á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar árið 2016. LV-2017-033 (NA-170166). 

Með samningum milli LV og NA 2017 var gert ráð fyrir stuttum greinargerðum um framvindu sem yrðu birtar almenningi á þessum vettvangi, fyrst við endurskoðun framvindu fyrir árið 2017.

Uppfært: 4. apríl 2018
Heimild: Landsvirkjun, 2018

Vöktunaráætlun og markmið


Hvað er mælt?

a. Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal. (Áhrif framkvæmda: óbein).

b. Fjöldi (geldra) heiðagæsa í sárum á Snæfellsöræfum. (Áhrif framkvæmda: óbein).

 
Vöktunaráætlun

a. Talning hreiðra (fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum):  Árlega er talið á svæðum við Hálslón, þ.e. í Hálsi og á  Vesturöræfum. Að öðru leyti er talið til skiptis á nokkrum samanburðarsvæðum, þ.e. í Hrafnkelsdal og afdölum og svæðum neðar við Jökuldal.

b. Talning fugla (geldra heiðagæsa í sárum): Haldið verður áfram árlegum talningum ófleygra gæsa á Eyjabökkum og við Hálslón en á nokkurra ára fresti að öðru leyti á Snæfellsöræfum.

Markmið/væntingar

a. Varpfuglum muni ekki fækka um meira en 600 pör.

b. Gæsum í sárum á Snæfellsöræfum muni ekki fækka miðað við fjölda sem talinn var árið 2005.

Breytingar á vísi

Í fjórða áfanga sjálfbærniverkefnisins var ákveðið að breyta númerum sjálfbærnivísanna.  Þessi vísir var upphaflega númer 24.1 og má finna umfjöllun um hann undir því númeri í áfangaskýrslum verkefnisins frá 2004 og 2005.

Grunnástand


Á árunum 1980–2000 nær fjórfaldaðist fjöldi heiðagæsapara á Austurlandi. Aukningin hefur að mestu leyti verið samstiga örum vexti í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum.

Varp heiðagæsa á Austurlandi var áætlað 2000 hreiður 1981, 4000 hreiður 1988 og um 7300 hreiður árið 2000. Þetta er 15-20% varppara í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum en til hans teljast um 85% allra heiðagæsa í heiminum.

Á árinu 2005 verpti tæplega helmingur heiðagæsa á Austurlandi (3300 pör) í rúmlega 40 byggðum á vatnasviði Jökulsár á Dal. Stærstu byggðirnar voru í Kringilsárrana (300–400 pör), meðfram Jökulsá ofan Sandfells, þ.e. á því svæði sem fór undir Hálslón (330 pör), í Hafrahvammagljúfrum (206), milli Hölknár og Merkis (435), við Hneflu (407) og í Glúmsstaðadal (293).  Á vatnasviði Jökulsár í Fljótsdal er stærsta byggðin milli Kleifa og Laugarár (96 pör).
 
Sumar gæsabyggðir á vatnasviði Jökulsár á Dal höfðu nánast staðið í stað á 20 ára tímabili eða vaxið afar hægt (innan við 3% á ári). Aðrar byggðir höfðu hins vegar vaxið hratt, jafnvel um 10–15% á ári. Í heild fylgdi vöxtur heiðagæsavarps á Austurlandi þróun íslensk-grænlenska heiðagæsastofnsins sem óx hratt milli 1980 og 1995.

Hér að neðan er listi yfir heiðagæsabyggðir sem talið var að myndu hverfa eða raskast vegna Kárahnjúkavirkjunar:

Byggð Fjöldi varppara Hreiður sem hverfa
Sauðá, Vesturöræfum 96 66
Kringilsárrani 300 50
Jökulsá ofan Sandfells 330 330
Sauðá, Brúardölum 50 40
Jökulsá neðan Eyjabakka 5 5
Glúmsstaðadalur 193 40
ALLS 994 531

Heimild: Náttúrufræðistofnun Íslands

Uppfært:

2012

Forsendur fyrir vali á vísi


Talið er að Kárahnjúkavirkjun hafi talsverð áhrif á heiðagæsir. Áhrifin eru í fyrsta lagi tímabundin vegna byggingarframkvæmda og í öðru lagi varanleg. Annars vegar vegna þess að hluti varp- og beitilanda heiðagæsa fór undir Hálslón, og hins vegar verða gæsirnar fyrir meiri truflun vegna byggingaframkvæmda á svæðinu og einnig er betra aðgengi að afskekktum lendum heiðagæsarinnar.

Á áhrifasvæði virkjunar á Snæfellsöræfum verptu um 2200 pör árið 2000. Varpsvæði 500-600 heiðagæsapara fór forgörðum við Kárahnjúkavirkjun, en það var ríflega þriðjungur heiðagæsahreiðra á Brúardölum og Vesturöræfum (með afdölum Hrafnkelsdals). Þetta samsvarar um 7% para á Austurlandi og 1-2% para í íslensk-grænlenska stofninum. Landið sem fór undir Hálslón telst hafa alþjóðlega þýðingu fyrir heiðagæsir samkvæmt viðmiðunum Ramsarsamningsins og Alþjóða fuglaverndarráðsins. Beitiland heiðagæsa hefur raskast og aukin umferð í kjölfar framkvæmda og meðan á þeim stóð rýrir lífsskilyrði gæsa á svæðinu.

Hálslón og önnur miðlunarlón sem mynduðust með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar eru ekki talin raska fellistöðvum geldgæsa.

Nýjar forsendur:  Reynslan af vöktun varpstofnsins til þessa hefur verið stöðug fjölgun og landnám á nýjum svæðum. Vöktunin hefur tekið mið af þessari þróun, þannig að ákveðnar talningar eru endurteknar árlega (grannsvæði Hálslóns) en önnur svæði eru tekin fyrir til skiptis.

Dreifing geldfugla í sárum er mun flóknara fyrirbæri. Til eru gögn frá Eyjabökkum til nokkurra áratuga og einstaka talningar víðar. Með tilkomu Hálslóns sköpuðust skilyrði fyrir gæsir í fjaðrafelli við lónið.  Talningar á gæsum við Hálslón eru nýjar af nálinni og fara fram um leið og talið er á Eyjabökkum.

Uppfært: 2013


Ítarefni

Heiðagæsarannsóknir á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar árið 2016. Árið 2016 kannaði Náttúrustaofa Austurlands heiðagæsavarp á völdum svæðum fyrir Landsvirkjun sem er liður í vöktun fugla á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar. Í úttektinni voru vörpin í Hafrahvömmum, í Laugarvalladal og Sauðárdal auk varps á Vesturöræfum norðan Sauðár skoðuð. Tíðarfar og snjóalög settu mark sitt á varpið sem hófst óvenju seint og færri varppör reyndu fyrir sér sökum þess sem kom fram sem fækkun miðað við síðustu mælingar. Varpárangur var engu að síður ágætur. Að meðaltali voru 3,7 egg í hreiðri og 2,4 ungar fylgdu hverju pari. Tilraunir með flygildi í varprannsóknum lofuðu góðu sem stofan stefnir á að beita í ríkari mæli í framtíðinni.  Veruleg aukning varð á fjölda ófleygra heiðagæsa á Snæfellsöræfum í júlí og og voru tæpar 10.000 heiðagæsir á Eyjabakkasvæðinu, þ.a. 710 ungar sem er það mesta sem hefur verið talið á svæðinu til þessa. Síðast voru taldar álíka margar heiðagæsir þar árið 2002. Hlutfall ársgamalla heiðagæsa á Eyjabakkasvæðinu var 29% og hefur fjöldi þeirra ekki verið meiri síðan mælingar hófust.

Skýrsla Landsvirkjunar LV-2017-033 Náttúrustofa Austurlands gerði úttekt á heiðagæsavarp á ytri hluta Jökuldals og í Hnefilsdal og Húsárdal fyrir Landsvirkjun árið 2015 og taldi ófleygar gæsir á hluta Snæfellsöræfa. Varpið jókst verulega á Jökuldal og lítillega í Hnefilsdal frá síðustu mælingum en fækkaði í Húsárdal. Mögulega má rekja hluta aukningarinnar í varpi til tilfærslu vegna snjóalaga en í hálendinu voraði seint að þessu sinni. Að meðaltali voru 3,3 egg í hreiðri og 3,2 ungar með hverju pari. Víðast hvar fækkaði ófleygum heiðagæsum á þeim hluta Snæfellsöræfa sem árlega er kannaður. Hlutfall unga af töldum gæsum í júlí var lágt eða 8% og jókst lítillega frá árinu áður þegar það var um 6%. Samkvæmt skoðun á hlutfalli ársgamalla heiðagæsa í felli á Eyjabakkasvæðinu þá reyndust þeir vera 26% af heildinni sem er heldur minna en í mælingu frá árinu 2011.


 

 

Heiðagæsir í varpi og felli á áhrifasvæði Kárahnjúkavirkjunar árið 2015.
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2016-059




Heiðagæsir á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar árið 2014. 

Skýrsla Landsvirkjunar LV-2015-068




Heiðagæsavarp á Vesturöræfum var þéttleikamælt með sniðtalningum í sumarbyrjun árið 2013. Áframhaldandi vöxtur virðist vera í varpinu sem er í samræmi við mælingar síðustu ára að undanskildu árinu 2011 þegar það misfórst að verulegu leyti sökum tíðarfars. Varpið var um hálfum mánuði síðar á ferðinni vegna snjóalaga á rannsóknasvæðinu miðað við vörp lægra staðsett í landinu. Varpárangur reyndist í ágætu lagi þar sem meðaleggjafjöldi var 3,3 egg í hreiðri og þéttleiki hreiðra reyndist vera 37 á hverjum km². Að jafnaði  voru 2,3 ungar með hverju pari í júlí þegar flogið var yfir hluta Snæfellsöræfa í talningum á ófleygum heiðagæsum. Ófleygum heiðagæsum fækkaði annað árið í röð á Eyjabakkasvæðinu og innan við 500 heiðagæsir voru taldar við Hálslón í júlí 2013. Fjölskyldufuglar komu lítið fram í rannsóknarfluginu sem getur hafa stafað af síðbúnu varpi.Heiðagæsaathuganir á Snæfellsöræfum 2013.
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2014-030




Náttúrustofa Austurlands rannsakaði heiðagæsavarpið á Vesturöræfum með sniðtalningum vorið 2012 og ófleygar gæsir voru taldar í júlí á Snæfellsöræfum. Heiðagæsavarp gekk vel á Vesturöræfum og voru 3,4 egg að jafnaði í hreiðri. Þéttleiki hreiðra reyndist vera 32 hreiður á km2. Varpið hefur aukist frá árinu 2010. Meðalungafjöldi með pari var 2,2 á Snæfellöræfum í júlí. Heiðagæsar á Eyjabökkum voru aðeins færri í júlí 2012 en árið áður og á Hálslóni voru um 1500 heiðagæsir.Heiðagæsaathuganir á Snæfellsöræfum 2012.
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2013-047




Vöktun heiðagæsa á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar var fram haldið sumarið 2011. Náttúrustofa Austurlands rannsakaði varpið á Snæfellsöræfum með sniðtalningum og ófleygar gæsir voru taldar í júlí. Ungafjöldi með pörum var skoðaður yfir sumarið. Sökum óhagstæðs tíðarfars var ekki hægt að taka út varpið á austanverðum Vesturöræfum né í Kringilsárrana eins og til stóð. Frá árinu 2000 hefur heiðagæsum fjölgað mikið á Austurlandi sem er í samræmi við vöxt í stofninum og fellihópar geldra heiðagæsa á Eyjabökkum sýna nú vöxt eftir lágmark árið 2008. Árið 2011 hrundi varp heiðagæsa á Vesturöræfum sem rekja má að stærstum hluta til hretsins síðari hluta maí og eggjatöku. Fækkunin nam 62-64% hreiðra. Slík afföll eru vel þekkt í gæsavörpum þegar sambærilegar aðstæður skapast. Víða fór heiðagæsavarp illa út úr hretinu Austanlands m.a. á Jökuldal og í Hvannalindum. Litlar breytingar hafa orðið á varpi austan við Snæfell. Afföll urðu einnig á fullorðnum heiðagæsum. Hræ voru send í krufningu sem reyndust óvenju mögur. Víða fundust ræflar af dauðum heiðagæsum í Norðausturhálendinu um sumarið.

Vöktun heiðagæsa á Snæfellsöræfum 2011,  Áhrif Kárahnjúkavirkjunar á heiðagæsir.
Skýrsla Náttúrustofu Austurlands NA-120122




Náttúrustofa Austurlands rannsakaði í samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands varp heiðagæsa á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar sumarið 2010 fyrir Landsvirkjun. Náttúrufræðistofnun Íslands sá um vöktun heiðagæsa á svæðinu frá 2005-2008. Hér verða þessar rannsóknir krufðar. Rannsóknirnar voru byggðar á hreiðurtalningum í heiðagæsavörpum með Jökulsá á Dal og þverám hennar og á Vesturöræfum auk talninga á heiðagæsum í sárum á Austurlandshálendinu. Niðurstöður umhverfismats Kárahnjúkavirkjunar árið 2000 voru hafðar til hliðsjónar. Stiklað er á helstu rannsóknum sem gerðar hafa verið á svæðinu frá 2000 til 2010 og spáð í eldri talningar. Heiðagæsavarp hefur aukist á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar frá 2000. Það á jafnt við um næsta nágrenni Hálslóns sem og önnur vörp. Þróun varpsins er skoðað frá 1981 til 2010 í völdum vörpum. Á tímabilinu frá 2000 til 2010 hefur heiðagæsastofninn vaxið en stærsti fellihópur geldra heiðagæsa á Eyjabökkum hefur rýrnað í öfugu hlutfalli við vöxt í varpi. Náttúrustofa Austurlands telur æskilegt að áfram verði fylgst með þróun mála í heiðagæsavarpi á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar.

Vöktun heiðagæsa á vatnasviði Jökulsár á Dal og Jökulsár í Fljótsdal 2005-2010, Áhrif Kárahnjúkavirkjunar á heiðagæsir.
Skýrsla Náttúrustofu Austurlands NA-110113



Uppfært: 29. ágúst 2018