2.29 Áfok við Hálslón

Vísir 2.29 - Áfok við Hálslón

 2.29 Uppgræðslusvæði austan Hálslóns        2.29 Fokgirðingar      2.29 Sandgryfjur og uppgræðsla

Hér fyrir ofan eru myndir sem sýna mótvægisaðgerðir við áfoki við Hálslón.  Myndirnar eru af sandgryfjum, fokgirðingum og uppgræðslu.  Smellið á myndirnar til að stækka þær.

 

Framvinda

Í skýrslu um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar kemur fram að mikilvægt sé að koma á vöktunarkerfi með öllum jaðri Hálslóns enda megi búast við því að talsvert rof muni eiga sér stað fyrstu árin/áratugina eftir myndun þess með tilheyrandi hættu á myndun áfoksgeira inná gróin svæði.  Í samræmi við þetta hefur Landsvirkjun fylgst með framvindu rofs við Hálslón með margvíslegum hætti.  Strandsvæði hafa verið gengin og rof við efsta lónborð athugað, loftmyndir hafa verið teknar með reglubundnum hætti og strandsvæðin kortlögð þar sem m.a. fram koma rofsvæði og jarðefni lónstrandar.  Þá hefur ströndin verið landmæld nákvæmlega í nokkrum sniðum sem hjálpar til við að fylgjast með langtímaþróun strandarinnar.  Samhliða þessu hefur verið fylgst með áfoki/myndun áfoksgeira ofan við strandsvæðin.  Auk þess að fylgjast náið með framvindu strandsvæða hafa verið settar upp rof- og áfoksvarnir (sjá myndir hér að ofan) og gróður styrktur austan við Hálslón til þess að hann verði betur í stakk búinn að taka við áfoki.  Þá hefur verið þróuð aðferð til þess að hreinsa sand af grónu landi.  Árið 2014 var Landgræðsla ríkisins fengin til þess að gera úttekt á áfoki við Hálslón og um leið hanna sérstakt úttektarkerfi fyrir vöktun áfoks til lengri tíma.  Samhliða því voru settar upp þrjár mælistöðvar í Kringilsárrana til að fylgjast með og mæla áfok. Nánari upplýsingar um mótvægisaðgerðir og athuganir við Hálslón má sjá í skýrslum í ítarefni.

Niðurstöður skoðunar 2018:

Úttekt á áfoki sumarið 2018 var unnin 2. - 4. júlí. Eins og undanfarin ár var gengið með strandlengjunni í Kringilsárrana frá Kringilsá inn að Syðri Hraukum. Við austurströnd Hálslóns var farið meðfram ströndinni frá Sauðá norður að Desjarárstíflu.

Kringilsárrani: Lítil ummerki voru um nýtt áfok á vöktunarsvæðunum í Kringilsárrana nema helst við fokgirðingarnar nyrst á svæðinu þar sem aukið landbrot hefur fært sanduppspretturnar nær fokgirðingunum. Á því svæði er líka mikið magn af lausum sandi sem hætta er á að fjúki inn á gróðurlendin ef ákveðnar aðstæður skapast þ.e. þurrar og hvassar norðlægar áttir.

Annars staðar virðist almennt vera eins og foksandur í lónstæðinu sé heldur að minnka við strandlengjuna en haldi sú þróun áfram dregur væntanlega heldur úr hættu á áfoki inn á gróin svæði.

Svo til ekkert áfok mældist við sjálfvirku mælistöðvarnar í Kringilsárrana sumarið 2018.

Hálslón austurströnd: Við Lindabungu mældist áfokssvæðið mun stærra en áður, alls um 5,8 ha og náði áfokið heldur lengra bæði til suðurs og norðurs. Áfokssvæðin náðu víða alllangt frá veginum sem liggur suður með Hálslóni en sandmagnið var mest meðfram veginum þar sem það var sumstaðar allþykkt. Á meginhluta svæðisins gætti áhrifa áfoksins fremur lítið þó greina mætti áfoksefni í sverðinum.

Áfok við Kofaöldu náði einnig yfir stærra svæði en áður, alls um 8,4 ha. Mest var áfokið næst veginum en þar mátti víða sjá nokkuð mikið magn fokefna, jafnvel allþykka sandskafla á nokkrum stöðum.

Borið saman við síðustu ár var áfok meira á austurströnd Hálslóns en minna í Kringilsárrana. Skýrist þessi munur af ríkjandi SV áttum sumarið 2018 og einnig af SV stormi sem gekk yfir svæðið 25. júní en töluverður flutningur af efni varð í honum.

Áfokssvæði við Hálslón skv. úttekt í júlí 2018.

Mynd 1. Áfokssvæði við Hálslón skv. úttekt í júlí 2018.  

Uppfært 22. febrúar 2019
Heimild: Landsvirkjun (2019)

Vöktunaráætlun og markmið


Hvað er mælt?

Strandsvæði Hálslóns að vori og að hausti.  Svæði þar sem sandur hefur borist upp af strandsvæðum eru skrásett, stærð þeirra metin/mæld og einnig þykkt sands (áhrif framkvæmda: bein).

Áætlun um vöktun

Sjónræn vöktun fer fram og hefst gagnasöfnun eftir að lónið hefur verið fyllt. Reglulegar heimsóknir á svæðið eftir slæm veður.

Markmið

Engir áfoksgeirar austan lónsins

Mögulegar viðbragðsaðgerðir

Landsvirkjun stendur fyrir aðgerðum til að koma í veg fyrir áfok.


Uppfært:  16.6.2015

Breytingar á vísi

Á ársfundi verkefnisins 6. maí 2015 var eftirfarandi breyting samþykkt:

Hvað er mælt?

Texti fyrir breytingu Texti eftir breytingu
Rúmmál áfoksgeira sem berast upp fyrir austurströnd lónsins. Strandsvæði Hálslóns að vori og að hausti.  Svæði þar sem sandur hefur borist upp af strandsvæðum eru skrásett, stærð þeirra metin/mæld og einnig þykkt sands.

Rökstuðningur breytinga: 

Í vöktunaráæltun segir að ætlunin sé að mæla rúmmál áfoksgeira sem berast upp fyrir austurströnd lónsins.  það er tæknilega erfitt og ekki raunhæft að mæla rúmmál en frekar er hægt að mæla flatarmál.  Einnig er í vöktunaráætlun einungis talað um austurströnd lónsins en mælingar eru einnig gerðar í Kringilsárrana og eðlilegt að það komi fram í vöktunaráætlun.


Í fjórða áfanga sjálfbærniverkefnisins var ákveðið að breyta númerum sjálfbærnivísanna.  Þessi vísir var upphaflega númer 26.2 og er fjallað um hann undir því númeri í áfangaskýrslum verkefnisins frá 2004 og 2005.

Grunnástand


Visir-2.29-kort-stada-halslons-grunnastandÁ meðfylgjandi korti er sýnd staða lónsins í meðalári í byrjun júní. Vatnsstaðan er þá 580 m y.s. eða 45 metra undir hæsta vatnsborði. Þá eru um 16 km2 af lónbotni ofan vatnsborðs austan lónsins. Hægra megin á kortinu er sýnd staða lónsins í meðalári í byrjun ágúst. Vatnsstaðan er þá 615 m y.s. eða 10 metra undir hæsta vatnsborði. Þá eru um 4 km2 af lónbotni ofan vatnsborðs austan lónsins og stutt í að hættan sé liðin hjá. Jarðvegsþykkt hefur verið áætluð tveir til tveir og hálfur metri að meðaltali austan lónsins. Svæðið verður flokkað eftir landhalla og reynt að meta fyrirfram hvar hætta á myndun áfoksgeira er mest.

Rannsóknir standa yfir á þoli gróðurþekjunnar að austanverðu gagnvart áfoki og á því hvernig brugðist skuli við hugsanlegu áfoki jarðefna.

 

Smellið hér til að sjá stærri mynd.

Forsendur fyrir vali á vísi


Hluti af strandsvæðum Hálslóns eða um 15 km2 er hulinn jarðvegi sem er að meðaltali 2,5 m þykkur. Jarðvegurinn er hulinn þunnri gróðurþekju. Þessi gjóskuríki jarðvegur getur bæði skolast ofan í lónið með ölduróti og vatnsrofi, en einnig fokið upp á nærliggjandi svæði og valdið þykknun jarðvegs og jafnvel gróðureyðingu.

Öldurof fjarlægir með tímanum jarðveg af strandsvæðum Hálslóns. Öldurof á jarðvegi gengur mishratt. Það er hraðast þar sem landi hallar mikið en mun hægar á hallalitlu landi. Á mjög hallalitlu landi þar sem öldurofs gætir lítið getur farið svo að gróðurþekja hverfi en eftir sitji moldarlag. Í brattara landi geta myndast rofstallar í jarðveginum áður en öldurrof nær að fjarlægja jarðveginn. Af þessu leiðir að fyrstu einn til tvo áratugina eftir að rekstur Hálslóns hefst verður til staðar mold á yfirborði á strandsvæðum Hálslóns.

Í sunnan og suðvestan hvassviðrum getur þurr mold á strandsvæðum fokið upp og grófkornóttasti hluti hennar fokið með jörðu upp úr strandsvæðunum og inn á gróðurlendi ofan lónborðs. Þetta efni getur myndar áfoksgeira ofan lónborðs Á votlendum svæðum er þessi hætta hins vegar takmörkuð. Hætta á myndun áfoksgeira á gróðurlendi er einkum til staðar við austurströnd lónsins. Á vesturströnd lónsins berst foksandur úr strandsvæðum einkum út á út á lónið í hvössum sunnan og suðvestanáttum og myndar því ekki áfoksgeira.

Á meðan rofgjarn jarðvegur er fyrir hendi eru margvíslegar aðgerðir fyrirhugaðar til að fyrirbyggja það að áfok geti borist út yfir gróðurlendið á Vesturöræfum og valdið þar skaða. Gerðar hafa verið sandgildrur meðfram gróðurlendi við austurströnd lónsins. Þá er stefnt að því að halda jarðvegi í skefjum með vökvun og rykbindingu og reisa sandgirðingar. Jafnframt eru í athugun aðgerðir til að styrkja gróður austan lónsins.

Ítarefni

Úttekt og mælingar á áfoki við strönd  - Áfangaskýrsla 2018 LV-2018-081
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2018-081



Úttekt og mælingar á áfoki við strönd Hálslóns - Áfangaskýrsla 2017
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2017-101

Sumarið   2014 hófst   vöktun   og   mælingar   á  áfoki   við   austurströnd  Hálslóns   og  í  norðurhluta   Kringilsárrana   að   beiðni   Landsvirkjunar.  Eftirlitsferð   var   farin   í   júlí   2017   þar   sem  mælireitir   voru   ljósmyndaðir  og  útbreiðsla   áfoks   mæld .  Mælibúnaður   sjálfvirkra   mælitækja   var  yfirfarinn   og   nýtt   áfoks-   og  landbrots-   eftirlitsmyndavélakerfi   var   sett  upp við þau.  Engin   ummerki   voru   um   áfok   við   austurströnd   Hálslóns   í  júlí   2017   og  voru     því     hvorki     teknar     ljósmyndir     né gerðar     mælingar     þar.  Niðurstöður   úttektarinnar   í  Kringilsárrana   sýna   að   nyrst   í    rananum,  þar   sem  mikið   landbrot   hefur   orðið   eru   ummerki   um   aukið   áfok   á  nokkrum   svæðum.     Það   er   þó   í  litlum   mæli.     Það   sama  má  segja   um  áfoksgeirann   sunnan   Hrauka.   Á  öðrum   svæðum  í  Kringilsárrana   hefur  útbreiðsla    áfoks    lítið    breyst    frá    2016.    Niðurstöður    frá    sjálfvirku  mælistöðvunum sýndu einnig fram á lítið sem ekkert áfok. Smellið hér til að sækja skýrslu





Sumarið 2014 hófst vöktun og mælingar á áfoki við austurströnd Hálslóns og í norðurhluta Kringilsárrana að beiðni Landsvirkjunar. Ljósmyndun mælireita og mælingar á útbreiðslu áfoks fóru fram í júlí 2016. Niðurstöður úttektarinnar sýna að við austurströnd Hálslóns voru ekki ummerki um aukið áfok og sama má segja um norðurhluta Kringilsárrana. Í suðurhluta Kringilsárrana hafði útbreiðsla áfoks aukist frá 2015 og einnig hafði áfoksgeirinn stækkað aðeins til norðausturs. Flest bendir þó til þess að í báðum tilfellum sé um að ræða tilflutning eldri áfoksefna fremur en að ný áfoksefni hafi borist frá lónstæði Hálslóns. Tvö lítil áfokssvæði bættust við norðan Hrauka en þar eru vísbendingar um að áfoksefni berist bæði frá lónstæði og úr rofbökkum á svæðinu. Tveir áfoksstormar mældust við sjálfvirkar mæ

Úttekt og mælingar á áfoki við strönd Hálslóns - Áfangaskýrsla 2016. 
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2016-119

Smellið hér til að sækja skýrslu

 

 

 

LV-2015-104Úttekt og mælingar á áfoki við strönd Hálslóns - Áfangaskýrsla 2015. 
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2015-104

Smellið hér til að sækja skýrslu

Vöktun á áfoki í Kringilsárrana - 2.29


Vöktun á áfoki í Kringilsárrana
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2014-121

Smellið hér til að sækja skýrslu

Að beiðni Landsvirkjunar var gerð úttekt á áfoki frá lónstæði Hálslóns og hannað úttektarkerfi fyrir vöktun á áfoki til framtíðar. Vöktunarkerfið byggir á ljósmyndum sem teknar eru með reglulegu millibili meðfram lónsborði Hálslóns. Þá er metin útbreiðsla áfokssvæða sem hafa þegar myndast og þykkt áfoks mæld. Úttekt fór fram við austurströnd Hálslóns og í Kringilsárrana í júlí 2014. Niðurstöður úttektarinnar sýna að tvö áfokssvæði eru við austurströnd Hálslóns, við Lindarbungu og Kofaöldu og eru þau bæði yfir 1 ha að stærð. Í Kringilsárrana eru þrjú megin áfokssvæði, norðan Syðri Hrauka er um 1,8 ha samfellt svæði, í vík rétt sunnan Hrauka er að myndast áfoksgeiri, auk þess sem áfok er á nokkrum svæðum við fokgirðingarnar nyrst í Rananum. Mesta áfokið er í víkinni sunnan Hrauka, á rúmlega 0,2 ha svæði með að jafnaði rúmlega 4 cm þykku áfoki.


Úttekt og mælingar á áfoki við strönd Hálslóns
Skýrsla Landsvirkjunar LV-2014-094

Smellið hér til að sækja skýrslu

Að beiðni Landsvirkjunar var gerð úttekt á áfoki frá lónstæði Hálslóns við strönd Kringilsárrana. Nyrst á Rananum má sjá merki um áfok frá lónstæði Hálslóns en mest var áfokið þó við austurströnd Kringilsárrana á svæðinu milli Hrauka og SyðriHrauka.



Mat á áfoki við strönd Kringilsárrana
Skýrsla Landsvirkjunar (LV-2014-005)

Smellið hér til að sækja skýrsluna.

Í þessari skýrslu er kortlagningu strandar við Hálslón sumarið 2011 lýst og gerður einfaldur samanburður við fyrri athuganir á ströndinni. Rofkort af ströndinni við Háls og Kringilsárrana fylgja skýrslunni og landmælingasnið frá árinu 2009.



Hálslón 2011: Kortlagning strandsvæða
Skýrsla Landsvirkjunar (LV-2012-007):

Smellið hér til að sækja skýrsluna.


Í greinagerð Landsvirkjunar og Landgræðslunnar um rofvarnir og gróðurvernd við Hálslón er gerð grein fyrir hvað hefur áunnist varðandi mótun og þróun aðgerða sem líklegt er að dugi til að vernda gróður fyrir sandfoki.
Greinargerð Landsvirkjunar og Landgræðslunnar um rofvarnir og gróðurvernd við Hálslón

Smellið hér til að sækja skjalið.