Fara í efni

Framvinda

Snæfellshjörð er skipt í Norðurheiðahjörð vestan og norðan Jökulsár á Dal (veiðisvæði 1) og Fljótsdalshjörð austan hennar (veiðisvæði 2) (1. mynd). Hagaganga Snæfellshjarðar nær fyrst og fremst yfir ágangssvæði 1-6. Hvert veiðisvæði skiptist nánar í talningasvæði (2. mynd). Einungis er fjallað hér um dýr í Snæfellshjörð. Nánar er fjallað um ástand hreindýrastofnsins í heild sinni í árlegum vöktunarskýrslum Náttúrustofu Austurlands. Þar eru m.a. upplýsingar um veiðar, en með því að gefa árlega út leyfi til veiða úr stofninum er þess gætt að dýrum fjölgi ekki um of. Þar eru einnig upplýsingar um breytingar í fallþunga dýranna sem segir m.a. til um þrif í stofninum og er mikilvægur þáttur í stjórn hans.

Mynd 1. Skipting Austurlands í hreindýraveiðisvæði, ágangssvæði og griðlönd 2019 (Skarphéðinn G. Þórisson og Rán Þórarinsdóttir 2020 ).

Mynd 1. Skipting Austurlands í hreindýraveiðisvæði, ágangssvæði og griðlönd 2020  (Skarphéðinn G. Þórisson, Rán Þórarinsdóttir og Kristín Ágústsdóttir, 2021).

Mynd 2. Talningasvæði á veiðisvæði 1 norðan Kringilsárrana, Sauðárrana og Brúaröræfa eru í þessari umfjöllun hér einu nafni nefnd Norðurheiðar (Skarphéðinn G. Þórisson og Rán Þórarinsdóttir 2020).

Mynd 2. Talningasvæði hreindýra. Talningasvæði á veiðisvæði 1 norðan Kringilsárrana, Sauðárrana og Brúaröræfa eru í þessari umfjöllun hér einu nafni nefnd Norðurheiðar  (Skarphéðinn G. Þórisson, Rán Þórarinsdóttir og Kristín Ágústsdóttir, 2021).

Sjálfbærni.is

Mynd 3. Skarvegin meðaltöl (keðjumeðaltöl) 3ja ára tímabila byggð á sumartalningum Snæfellshjarðar 1965 til 2020 og að hluta talningum á fengitíma á Norðurheiðum frá 2009. Skarin meðaltöl eru gjarnan notuð til draga úr áhrifum af óhjákvæmilegri skekkju í talningum frá ári til árs og gefa þannig oft betri mynd af þróuninni. 

Þróun hreindýrasstofnsins frá 1965 einkennist af fimm skeiðum:

  1. 1965 - 1976. Fjölgun, hámarki náð 1972 - 1976 (tæp 3600), engin veiði 1965-1967 og 1970-1971.
  2. 1977 - 1984. Útrás veldur fækkun, líkur leiddar að því að hluti dýranna hafi farið niður á firði.
  3. 1985 - 1999. Fjöldi dýra í lágmarki á tímabilinu (sveiflast á milli 1000 - 1500).
  4. 2000 - 2007. Fjölgun til 2005 en þá markviss fækkun með veiðum.
  5. 2008 - 2019. Útrás í austur og norður veldur fækkun á hefðbundnum svæðum í sumartalningum á Snæfellsöræfum og hreindýrin hverfa að mestu úr Kringilsár- og Sauðárrana. Er líður á tímabilið fjölgar þeim í Fljótsdalshjörð, einkum á Vesturöræfum en fækkar undir lok tímabilsins.

Sumarið 2020 fundust færri hreindýr í Snæfellshjörð en næstu ár á undan, einkum Fljótsdalshjörð. Þar munar mest um Vesturöræfi en þar fundust nú 284 dýr miðað við 946 í fyrra. Aðeins 32 dýr fundust vestan Jöklu í Norðurheiðahjörð í Kringilsár- og Sauðárrana og til viðbótar 4 austan Fagradals. Stór hluti Norðurheiðahjarðar gekk eins og undanfarin ár sumarlangt nyrst á útbreiðslusvæði hreindýra (á Norðurausturheiðum). Heildarfjöldi hreindýra vestan og norðan Jöklu, í Kringilsárrana, Sauðárrana og á Norðurheiðum að sumarlagi er talinn vera um 1100 dýr. Vegna þess hversu erfiðlega gekk að finna þau á Norðurheiðum í júlí byggir fjöldinn að hluta á talningum á fengitíma og upplýsingum veiði- og heimamanna. Sveiflur í fjölda hreindýra austan Hálslóns skýrast af því að hreindýr af Snæfellsöræfum ganga sum ár meira austan hefðbundinna sumarhaga þeirra þar og misjafnt er hvort þau skila sér í júlítalningu Snæfellshjarðar. Fjölgun hreindýra á Vesturöræfum síðustu ár er sterk vísbending um að Vesturöræfin séu að öðlast sinn fyrri sess sem aðalsumarhagar Fljótsdalshjarðarinnar þó svo að þeim hafi fækkað þar 2020 miðað við 2019.

Heildarniðurstaðan er sú að fjöldi dýra í Snæfellshjörð sveiflast á milli ára líklega einkum vegna þess að þau skila sér ekki inn á Snæfellsöræfi. Vestan Jöklu, í Kringilsrárrana og Sauðárrana eru þau nærri horfin.

Tafla 1. Dreifing dýra á Snæfellsöræfum í sumartalningum seinustu ára.

 

Múli

Undir Fellum

Vesturöræfi

Fljótsdalsheiði

V Jöklu

Samtals

2011

69

211

376

0

52

708

2012

87

582

281

0

236

1.186

2013

278

42

371

0

39

730

2014

239

50

559

0

36

884

2015

261

0

456

0

0

717

2016

384

0

702

0

26

1.112

2017

13

47

1 419

0

22

1.501

2018

92

12

1.112

0

25

1.241

2019

258

0

946

18

23

1.143

2020

140

129

284

55

32

640

Verkfræðistofnun Háskóla Íslands sá um hreindýratalningar úr lofti á burðartíma norðan Brúarjökuls fyrir Landsvirkjun allt frá 1993 - 2013. (Sjá skýrslu: Hreindýratalning norðan Vatnajökuls LV-2013/127).

Frá 2005 hefur Náttúrustofa Austurlands séð um athuganir á burði hreindýra af landi og í seinni tíð úr lofti. Framan af var einkum talið á landi á Snæfellsöræfum, en á síðari árum hefur rannsóknasvæðið stækkað til norðurs samfara færslu dýranna undanfarin ár.

Árið 2015 kom út skýrsla með samantekt burðarrannsókna frá 9 ára rannsóknatímabili (2005-2013) LV-2015/130. Fram til ársins 2020 var lögð áhersla á að skoða hve stór hluti Snæfellshjarðar bar á rannsóknarsvæðinu frá ári til árs, hvenær meginburður fór fram, helstu burðarsvæði og hvað einkennir þau og möguleg áhrif Kárahnjúkavirkjunar. Sú rannsókn byggir bæði á flugtalningum á burðartíma og GPS senditækjarannsóknum. Samantektar um rannsóknir frá árinu 2015 til 2020 er að vænta á árinu 2021.

GPS senditæki voru sett á hreindýr til fylgjast með ferðum þeirra og fá betri mynd af hagagöngu hreindýra á árunum eftir að Kárahnjúkavirkjun hóf rekstur. Fyrstu dýrin voru merkt árið 2009. Niðurstöður rannsókna á hagagöngu hreindýra með GPS tæki árin 2009-2011 voru birtar haustið 2014 (NA-140140). Eftir ferðum einstakra merktra dýra voru skilgreind heimasvæði, sem voru mismunandi bæði hvað varðar staðsetningu og stærð eftir árstímum. Með samanburði við gróðurkort mátti glöggva sig á fæðuvali þeirra, sem reyndist nokkuð mismunandi eftir svæðum, svo að nokkrir þættir rannsóknanna séu nefndir. Frekari merkingar dýra hafa farið fram frá árinu 2016 og er að vænta nýrrar samantektar á árinu 2021 um þær rannsóknir eins og áður sagði.

Landsvirkjun og Náttúrustofa Austurlands hafa endurskoðað vöktun og rannsóknir undanfarið með meiri áherslu á samþættingu hreindýra- og gróðurrannsókna og enn fremur um möguleg áhrif hinnar miklu fjölgunar heiðagæsa.

Hrágögn í exel skjali skjal frá Náttúrustofu Austurlands birt með leyfi.

Uppfært: 16. febrúar 2021
Heimild: Náttúrustofa Austurlands (2021)

Vöktunaráætlun og markmið

Hvað er mælt ?

Fjöldi hreindýra og dreifing á Snæfellsöræfum þ.e. Brúaröræfum, Vesturöræfum, Undir Fellum, á Múla og Hraunum. (Áhrif framkvæmda: óbein).

Áætlun um vöktun

Bein talning og ljósmyndir teknar úr flugvél í 1-2. viku júlímánaðar eru notaðar til að áætla fjölda dýra.

Markmið

Ekki meira en 15% fækkun verði í hreindýrastofninum á Vesturöræfum, Múla og Hraunum austan Snæfells.

Mögulegar viðbragðsaðgerðir

Einungis er um vöktun að ræða

Breytingar á vísi

Þessi vísir var upphaflega númer 24.2 . Þá hét hann Hreindýr og má finna umfjöllun um hann undir því númeri í áfangaskýrslum verkefnisins frá 2005 og 2006.

Tvisvar hefur númeri vísis verið breytt.

Tafla 2. Breytingar á númeri og nafni vísis.
Ár Nr. Nafn vísis
2020 2.5.1 Hreindýr
2007 2.23 Hreindýr

Grunnástand

Fylgst hefur verið með dreifingu og samsetningu Snæfellshjarðar yfir sumarið frá 1965 með talningum úr flugvél í 1.-2. viku júlí (mynd 3 og 4). Dýrunum fjölgaði frá 1965 og náðu hámarki 1972 og 1976 eða rúmlega 3500 dýr. Næstu tíu árin fækkaði þeim um helming og var sá fjöldi nokkuð stöðugur til ársins 2000. Næstu sex árin fjölgaði í Snæfellshjörðinni í tæp 3000 dýr og samtímis gengu þau að mestu á Fljótsdalsheiði í stað Vesturöræfa sem höfðu verið aðal sumarbeitiland þeirra. Eftir 2006 fækkar Snæfellsdýrunum austan Hálslóns í um 700 dýr árið 2011 en fjölgaði í um 1200 árið á eftir. Fækkun hreindýra í Snæfellshjörð austan Hálslóns (Fljótsdalshjörð) stafaði líklega að mestu leiti af útflutningi dýra úr hjörðinni yfir á firðina frá Breiðdal suður að Lónsheiði. Sumarið 2017 var greinilegt að hluti þeirra dýra var að skila sér aftur inn á Snæfellsöræfi og síðustu ár hefur þeim fjölgað jafnt og þétt á Vesturöræfum nema í fyrra er þeim fækkaði þar um 70%.

Hluti Snæfellsdýranna gengur vestan Hálslóns á talningartíma þ.e. í Kringilsár- og Sauðárrana. Þar voru í talningum að meðaltali 230 dýr á árunum 1987 til 1999 og 220 dýr frá 2000 til 2012. Þær breytingar urðu 2007 að fullorðnir tarfar komu ekki lengur í Kringilsárrana eins og þeir höfðu gert tíu ár þar á undan. Engin hreindýr fundust í Kringilsár- og Sauðárrana í talningu 2015 og 2019, aðeins 8 dýr 2016, 20 dýr 2017 og 25 dýr 2018. Þar voru 36 dýr í júlítalningu 2020 (Mynd 5). Þeim fjölgaði norðan Jökulsár á Dal upp úr aldamótum en fjöldinn verið all stöðugur síðustu árin og voru áætluð 1100 sumarið 2020.

Sjálfbærni.is

Mynd 4. Sumartalningar á Snæfellshjörð 1965-2020. Fjöldi norðan Jökuldals byggir að hluta á öðrum upplýsingum en hefðbundnum sumartalningum.

Sjálfbærni.is

Mynd 5. Fjöldi hreindýra úr Snæfellshjörð vestan Hálslóns (í Kringilsár- og Sauðárrana) samkvæmt sumartalningum 1979-2020

Uppfært: 16. febrúar 2021
Heimild: Náttúrustofa Austurlands (2021)

Forsendur fyrir vali á vísi

Kárahnjúkavirkjun mun hafa áhrif á nokkur búsvæði hreindýra en óljóst er hvort þetta mun hafa einhver áhrif á stærð stofnsins eða eingöngu breyta atferli dýranna. Hreindýr voru fyrst flutt til landsins á ofanverðri átjándu öld til búnytja. Þau eru Austfirðingum mikilvæg, bæði vegna tekna af árlegum veiðum, en ekki síður sem tíguleg dýr sem setja svip sinn á umhverfið.

Áhrif Kárahnjúkavirkjunar eru fólgin í skerðingu beitilanda hreindýra vegna lands sem fer undir Hálslón og uppistöðulón á Múla og Hraunum, skerðingu burðarsvæða í Hálsi vegna þess að hluti þeirra fer undir Hálslón, truflunar á vor- og haustfari hreindýra yfir Jöklu innan Kárahnjúka og truflunar sem framkvæmdir, nýir vegir og aukin umferð kunna að valda á fari hreindýra. Landsvirkjun hefur styrkt rannsóknir á farhegðun hreindýra, bæði þeirra sem teljast til Snæfellshjarðar og aðliggjandi hjarða. Farvegur Jökulsár á Dal liggur um mitt lónsstæðið. Austan við hann fór 19 km2 af grónu landi í Hálsi undir vatn, en vestan við hann einn km2 af grónu landi í Kringilsárrana og 12 km2 norðan hans, eða samtals 13 km2 vestan árinnar. Gróðurlendi sem fór undir vatn í lónum á Múla og Hraunum er um 6 km2

Úr áfangaskýrslu um vísa og grunnástand frá apríl 2005

Ítarefni

Skýrsla Náttúrustofu Austurlands:

Snæfellshjörð, Áhrif náttúru og manna á líf Snæfellshjarðar í ljósi vöktunar síðustu áratugi og staðsetninga hreinkúa með GPS-hálskraga 2009 - 2011
Skýrsla Náttúrustofu Austurlands: NA-14040