Fara í efni

Framvinda

Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal

Heiðagæsum hefur fjölgað ört undanfarinn áratug. Þessi þróun hefur ekki síst sett mark sitt á Fljótsdalshérað og heiðarlöndin þar inn af. Þrátt fyrir skerðingu beitilands og að 531 hreiðurstæði hafi horfið hefur heiðagæs fjölgað á svæðinu, líkt og víða annars staðar á landinu (sjá töflu í grunnástand).

Hreiðrum hefur fjölgað frá 1981, bæði í nánasta nágrenni Hálslóns (mynd 1 og 3), með Jöklu á Efra Jökuldal og í Hnefilsdal (mynd 2). Þessi þróun gefur til kynna að skortur á hreiðurstæðum hafi tæplega staðið heiðagæsinni fyrir þrifum. Sveiflur í fjölda hreiðra sl. áratug skýrist einkum af vorhretum og snjóþungum vorum. Árið 2011 voraði seint með hreti síðari hluta maí mánaðar og fækkaði hreiðrum um 62-64% á Vesturöræfum. Þegar svona árar munar meiru um afrán. Slík afföll eru vel þekkt í gæsavörpum. Strax næsta ár hafði heiðagæsin aftur náð sér á strik, og enn frekar 2013 og hreiðrum fjölgað í samræmi við þróunina við Hálslón og á Vesturöræfum fyrir árið 2011. Vorin 2014-2016 voru aftur snjóþung og varp dróst saman. Í kjölfarið fylgdi aftur aukið varp. Í Kringilsárrana vestan Hálslóns (mynd 3) fjölgaði hreiðrum úr 400 árið 2000 í rúm 2000 hreiður árið 2017. Vorið 2015 var ákveðið að beina vöktun á gæsum að neðri hluta dalanna. Fjöldi hreiðra í Hnefilsdal hefur verið að aukast síðan byrjað var að fylgjast með varpinu árið 1981 en í Húsárdal verpa á bilinu 232-326 pör (mynd 2). Á neðri hluta Jökuldals tvöfaldaðist fjöldi hreiðra frá árinu 2008 til 2015. Þessar niðurstöður benda til að varp hafi almennt liðið fyrir vorhretin og leitt til tilfærslu gæsa á milli svæða. Svo virðist sem vörpin í Hafrahvömmum, í Laugavalla- og Sauðárdal séu fullsetin og e.t.v. einnig í Hrafnkelsdal og afdölum hans (LV-2011-080).

Sjálfbærni.is

 

Mynd 1. Niðurstöður talninga á hreiðrum í nágrenni Hálslóns, í Hafrahvammagljúfrum og í Hrafnkelsdal og afdölum hans (Glúmsstaðadal og Þuríðarstaðadal) 1981-2019. Vakin er athygli á því að 2018 og 2020 var ekki talið í Hrafnkelsdal heldur eingöngu afdölum hans.

Samkvæmt talningum á heiðagæsahreiðrum á sniðum á Vesturöræfum á tímabilinu 2008-2019 var meðalþéttleiki hreiðra á km² á bilinu 9-37 hreiður. Mismunandi þéttleiki hreiðra virðist einkum stýrast af tíðarfari og snjóalögum.

Mynd 2. Heiðagæsahreiður.

Mynd 2. Heiðagæsahreiður. Mynd fengin frá Náttúrustofu Austurlands.

 

Sjálfbærni.is

Mynd 3. Varpþróun í hliðardölum Jökuldals. Ekki verið talið síðan 2018.

Mynd 4. Heiðagæsaungar

Mynd 4. Heiðagæsaungar. Mynd fengin frá Náttúrustofu Austurlands.

Sjálfbærni.is

Mynd 5. Niðurstöður sniðtalninga á hreiðrum í Kringilsárrana 2000, 2008 og 2017. Ekki hefur verið talið þar síðan 2017.

Sjálfbærni.is

Mynd 6. Niðurstöður talninga á hreiðrum í völdum byggðum, í Hnefilsdal og við Steinshlaup-Merki á Jökuldal 1981-2018. Ekki hefur verið talið í Hnefilsdal síðan 2018 og ekki frá Steinshlaupi að Merki síðan 2014.

Árið 2010 var gerð úttekt á heiðagæsum á hálendinu í grennd við Hálslón og í ofanverðum Jökuldal, og teknar saman niðurstöður rannsókna á grunnástandi stofnsins 2005 - 2008, þ.e. fyrir virkjun (LV-2011-080).


Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum og við Hálslón

Nýting heiðagæsa á Hálslóni í samanburði við Eyjabakka sem fellistöðvar var skoðað sérstaklega árin 2008 og 2011. Ófleygar heiðagæsir á bæði Hálslóni og Eyjabökkum hafa verið taldar í flugtalningum. Árið 2008 voru um 27% heiðagæsa (2.121 fuglar) í sárum á Eyjabökkum og 73% á Hálslóni (5790 fuglar). Árið 2011 hafði vægi Eyjabakka aukist og voru þá um helmingur allra taldra gæsa þar (5035 fuglar) og hinn helmingurinn á Hálslóni (5075).

Mynd 7. Eyjabakkar. Mynd fengin frá Náttúrustofu Austurlands.

Mynd 7. Eyjabakkar. Mynd fengin frá Náttúrustofu Austurlands.

Miklar sveiflur hafa verið í fjölda heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum frá árinu 1979 þegar starfsmaður Náttúrustofunnar hóf athuganir á þeim sem hafa nýst í þessu verkefni. Eftir mikla en þó sveiflukennda fjölgun í lok síðustu aldar fækkaði þeim verulega frá árinu 2000 til 2008 en síðan þá hefur þeim fjölgað með nokkrum niðursveiflum þó. Til dæmis fækkaði gæsum lítillega árið 2013 samanborið við árin á undan og voru ungar óvenju fáir miðað við 2012. Árið 2014 hafði gæsum aftur fjölgað á Eyjabökkum og höfðu ekki verið fleiri síðan 2002/03. Aftur fækkaði ófleygum heiðagæsum lítillega árið 2015 en fjölgaði á ný sumarið 2016 og 2017 og var þá svipaður og á árunum 1990, 1992, 1997 og 2002 eða hátt í tíu þúsund fuglar. Frá árinu 2016 hefur ófleygum heiðagæsum á Eyjabakkasvæðiu fækkað jafnt og þétt. (mynd 8).

Sjálfbærni.is

Mynd 8. Fjöldi heiðagæsa í sárum á Eyjabökkum 1979 – 2020 samkvæmt flugtalningum Skarphéðins G. Þórissonar 1979-2004 og Náttúrustofu Austurlands frá 2005-2020.

Hlutfall ársgamalla heiðagæsa í fellihópum gefur til kynna hvernig varp hafi tekist hjá tegundinni árið áður (mynd 8). Þetta hlutfall hefur verið skoðað með dvergvængsskoðun fjaðra á Eyjabökkum árin 2009 til 2011 og aftur árin 2015 til 2019 (mynd 9). Hlutfall ársgamalla gæsa hefur verið nokkuð stöðugt á þessu tímabili, eða að meðaltali um 29% (21-44%), hæst árið 2011 og lægst árið 2019.

Sjálfbærni.is

Mynd 9. Heiðagæsir í sárum á Eyjabökkum 2007-2019 og hlutfall 12-14 mánaða gamalla gæsa þar af, árin 2009-2011 og 2015-2019. Bláar súlur sýna árin þar sem hlutföll voru ekki skoðuð. Ungar frá líðandi ári ekki meðtaldir. Ekki var talið árið 2020.

Uppfært: 24.febrúar 2021
Heimild: Náttúrustofa Austurlands (2020).

Vöktunaráætlun og markmið

Hvað er mælt?
  • Fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum á vatnasviðum Jökulsánna á Dal og í Fljótsdal. (Áhrif framkvæmda: óbein).
  • Fjöldi (geldra) heiðagæsa í sárum á Snæfellsöræfum. (Áhrif framkvæmda: óbein).

Vöktunaráætlun
  • Talning hreiðra (fjöldi heiðagæsapara í völdum byggðum): Árlega er talið á svæðum við Hálslón, þ.e. í Hálsi og á Vesturöræfum. Að öðru leyti er talið til skiptis á nokkrum samanburðarsvæðum, þ.e. í Hrafnkelsdal og afdölum og svæðum neðar við Jökuldal.
  • Talning fugla (geldra heiðagæsa í sárum): Haldið verður áfram árlegum talningum ófleygra gæsa á Eyjabökkum og við Hálslón en á nokkurra ára fresti að öðru leyti á Snæfellsöræfum.
Markmið/væntingar
  • Varpfuglum muni ekki fækka um meira en 600 pör.
  • Gæsum í sárum á Snæfellsöræfum muni ekki fækka miðað við fjölda sem talinn var árið 2005.

Breytingar á vísi

Þessi vísir var upphaflega númer 24.1. Þá hét hann Heiðagæsir og má finna umfjöllun um hann undir því númeri í áfangaskýrslum verkefnisins frá 2005 og 2006.

Tvisvar hefur númeri vísis verið breytt.

Tafla 1. Breytingar á númeri og nafni vísis.
Ár Nr. Nafn vísis
2020 2.5.2 Heiðagæsir
2007 2.21 Heiðagæsir

Grunnástand

Á árunum 1980–2000 nær fjórfaldaðist fjöldi heiðagæsapara á Austurlandi. Aukningin hefur að mestu leyti verið samstiga örum vexti í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum.

Varp heiðagæsa á Austurlandi var áætlað 2000 hreiður 1981, 4000 hreiður 1988 og um 7300 hreiður árið 2000. Þetta er 15-20% varppara í íslensk-grænlenska heiðagæsastofninum en til hans teljast um 85% allra heiðagæsa í heiminum.

Á árinu 2005 verpti tæplega helmingur heiðagæsa á Austurlandi (3300 pör) í rúmlega 40 byggðum á vatnasviði Jökulsár á Dal. Stærstu byggðirnar voru í Kringilsárrana (300–400 pör), meðfram Jökulsá ofan Sandfells, þ.e. á því svæði sem fór undir Hálslón (330 pör), í Hafrahvammagljúfrum (206), milli Hölknár og Merkis (435), við Hneflu (407) og í Glúmsstaðadal (293). Á vatnasviði Jökulsár í Fljótsdal er stærsta byggðin milli Kleifa og Laugarár (96 pör).

Sumar gæsabyggðir á vatnasviði Jökulsár á Dal höfðu nánast staðið í stað á 20 ára tímabili eða vaxið afar hægt (innan við 3% á ári). Aðrar byggðir höfðu hins vegar vaxið hratt, jafnvel um 10–15% á ári. Í heild fylgdi vöxtur heiðagæsavarps á Austurlandi þróun íslensk-grænlenska heiðagæsastofnsins sem óx hratt milli 1980 og 1995.

Tafla 2. Listi yfir heiðagæsabyggðir sem talið var að myndu hverfa eða raskast vegna Kárahnjúkavirkjunar
Byggð Fjöldi varppara Hreiður sem hverfa
Sauðá, Vesturöræfum 96 66
Kringilsárrani 300 50
Jökulsá ofan Sandfells 330 330
Sauðá, Brúardölum 50 40
Jökulsá neðan Eyjabakka 5 5
Glúmsstaðadalur 193 40
ALLS 994 531

Uppfært: 2. apríl 2012
Heimild:
 Náttúrufræðistofnun Íslands

Forsendur fyrir vali á vísi

Reynslan af vöktun varpstofnsins til þessa hefur verið stöðug fjölgun og landnám á nýjum svæðum. Vöktunin hefur tekið mið af þessari þróun, þannig að ákveðnar talningar eru endurteknar árlega (grannsvæði Hálslóns) en önnur svæði eru tekin fyrir til skiptis.

Dreifing geldfugla í sárum er mun flóknara fyrirbæri. Til eru gögn frá Eyjabökkum til nokkurra áratuga og einstaka talningar víðar. Með tilkomu Hálslóns sköpuðust skilyrði fyrir gæsir í fjaðrafelli við lónið. Talningar á gæsum við Hálslón eru nýjar af nálinni og fara fram um leið og talið er á Eyjabökkum.

Uppfært: 2013


Upprunalegar forsendur fyrir vali á vísi

Talið er að Kárahnjúkavirkjun hafi talsverð áhrif á heiðagæsir. Áhrifin eru í fyrsta lagi tímabundin vegna byggingarframkvæmda og í öðru lagi varanleg. Annars vegar vegna þess að hluti varp- og beitilanda heiðagæsa fór undir Hálslón, og hins vegar verða gæsirnar fyrir meiri truflun vegna byggingaframkvæmda á svæðinu og einnig er betra aðgengi að afskekktum lendum heiðagæsarinnar.

Á áhrifasvæði virkjunar á Snæfellsöræfum verptu um 2200 pör árið 2000. Varpsvæði 500-600 heiðagæsapara fór forgörðum við Kárahnjúkavirkjun, en það var ríflega þriðjungur heiðagæsahreiðra á Brúardölum og Vesturöræfum (með afdölum Hrafnkelsdals). Þetta samsvarar um 7% para á Austurlandi og 1-2% para í íslensk-grænlenska stofninum. Landið sem fór undir Hálslón telst hafa alþjóðlega þýðingu fyrir heiðagæsir samkvæmt viðmiðunum Ramsarsamningsins og Alþjóða fuglaverndarráðsins. Beitiland heiðagæsa hefur raskast og aukin umferð í kjölfar framkvæmda og meðan á þeim stóð rýrir lífsskilyrði gæsa á svæðinu.

Hálslón og önnur miðlunarlón sem mynduðust með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar eru ekki talin raska fellistöðvum geldgæsa.

Úr áfangaskýrslu um vísa og grunnástand frá apríl 2005

Ítarefni

LV-2017/033 - Heiðagæsarannsóknir á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar árið 2016

LV-2017/033 - Heiðagæsarannsóknir á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar árið 2016

2017
Árið 2016 kannaði Náttúrustaofa Austurlands heiðagæsavarp á völdum svæðum fyrir Landsvirkjun sem er liður í vöktun fugla á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar. Í úttektinni voru vörpin í Hafrahvömmum, í Laugarvalladal og Sauðárdal auk varps á Vesturöræfum norðan Sauðár skoðuð. Tíðarfar og snjóalög settu mark sitt á varpið sem hófst óvenju seint og færri varppör reyndu fyrir sér sökum þess sem kom fram sem fækkun miðað við síðustu mælingar. Varpárangur var engu að síður ágætur. Að meðaltali voru 3,7 egg í hreiðri og 2,4 ungar fylgdu hverju pari. Tilraunir með flygildi í varprannsóknum lofuðu góðu sem stofan stefnir á að beita í ríkari mæli í framtíðinni. Veruleg aukning varð á fjölda ófleygra heiðagæsa á Snæfellsöræfum í júlí og og voru tæpar 10.000 heiðagæsir á Eyjabakkasvæðinu, þ.a. 710 ungar sem er það mesta sem hefur verið talið á svæðinu til þessa. Síðast voru taldar álíka margar heiðagæsir þar árið 2002. Hlutfall ársgamalla heiðagæsa á Eyjabakkasvæðinu var 29% og hefur fjöldi þeirra ekki verið meiri síðan mælingar hófust

Hægt er að skoða meira ítarefni sem snýr að vísinum með því að smella á hlekkinn hér fyrir ofan.