Fara í efni

Framvinda

Frá upphaflegri vöktunaráætlun hafa verið gerðar nokkrar breytingar sem helgast af niðurstöðum rannsókna og endurskoðaðri skilgreiningu á grunnástandi.

Hávella - dreifing á Lagarfljóti að sumarlagi

Sjálfbærni.is

Mynd 1. Hávellur á Lagarfljóti 2005-2019

Mikill breytileiki hefur verið í fjölda hávella á Lagarfljóti frá því talningar hófust í tengslum við Kárahnjúkavirkjun árið 2005. Hávellu fækkaði umtalsvert á Lagarfljóti á fyrstu starfsárum virkjunarinnar, á tímabilinu 2008 til 2012 (mynd 1). Möguleg skýring á þessari fækkun var talin geta verið aukið grugg í fljótinu samfara flutningum Jökulsár á Dal í Lagafljót með tilkomu Háslóns, en aukið grugg getur rýrt fæðuskilyrði kafanda. Það þarf þó ekki að vera, enda mátti merkja fækkun strax árið 2007, samanborið við sumarið 2006, en vatnaflutningur hófst ekki fyrr en eftir sumarið 2007. Önnur möguleg skýring á færri hávellum á Lagarfljótinu á þessu tímabili gæti tengst stofnsveiflum, en lítið er vitað um ástand stofnsins hér við land eða hvort dreifing hafi breyst með einhverjum hætti.

Árin 2013 og 2014 fjölgaði hávellum aftur og náði svipuðum fjölda og árin 2005 til 2007, sem aftur gaf til kynna að líklegt sé að utanaðkomandi þættir hafi meiri áhrif á fjölda fugla sem taldir eru á Lagarfljóti en aðstæðum í fljótinu. Sumarið 2015 fækkaði hávellum aftur á Lagarfljóti. Kuldatíð var nánast allt sumarið austanlands sem kann að vera hluti skýringar á þessari fækkun frá árinu á undan. Frá árinu 2016 til 2019 hefur fjöldi hávella haldist nokkuð jafn á Lagarfljóti. Í kaflanum um grunnástand er birt mynd sem sýnir niðurstöður talninga á þremur öðrum andategundum, sem einnig benda til breytileika sem ekki er endilega tengdur aðstæðum í fljótinu.

 Mynd 2. Hávellupar (varpeining). Ljósmynd SGÞ

Mynd 2. Hávellupar (varpeining). Ljósmynd SGÞ

Sjálfbærni.is

Mynd 3. Þróun varpeininga (par, stakir varpfuglar á varptíma í varpkjörlendi, hreiður, egg, ungar) annars vegar á Lagarfljóti og hins vegar utan þess á Héraðssvæði frá 2005 – 2019.

Við frekari úrvinnslu hávellugagna árin 2005 til 2019 kom í ljós að svokölluðum varpeiningum þ.e. pör með unga, hreiður og foreldralausir ungar, hafði fjölgað á Lagarfljóti og víðar á Héraðssvæðinu (mynd 3) á meðan hávellu hafði fækkað á fljótinu (mynd 1). Því má ætla að Lagarfljót sé eftir sem áður þýðingarmikill viðkomu-/áfangastaður fyrir varpfugla tegundarinnar þrátt fyrir vatnaflutningana árið 2007.

Uppfært: 1. maí 2020
Heimild: Landsvirkjun 2017, Náttúrustofa Austurlands 2020


Grágæs 

Sérstök úttekt var gerð á grágæs árið 2005 sem var endurtekin 2013. Samantekt allra gagna sem fyrir lágu leiddu til þeirrar niðurstöðu að þróun hjá grágæsum á Héraði benti til að vatnaflutningar hefði haft takmörkuð áhrif á þær og að ekki væri tilefni til að fylgjast með þeim lið í vöktun vegna virkjunarinnar.


Fjöldi skúma í varplandi á aurum Jökulsár á Dal

Mynd 4. Skúmur. Ljósmynd HWS

Mynd 4. Skúmur. Ljósmynd HWS

Fjöldi skúma hefur sveiflast töluvert á árunum 2005-2019, jafnvel frá árinu 2000, án þess að hægt sé að sjá augljósar tengingar við starfsemi Kárahnjúkavirkjunar (5. mynd). Líklega tengjast sveiflurnar utanaðkomandi þáttum og sveiflum í stofninum. Á mynd 5 sést þróunin á árunum 2005-2019. Athugið að ekki var talið árin 2010 og 2012.

Sjálfbærni.is

Mynd 5. Fjöldi skúma í farvegi Jökulsár á Dal árið 2000 (Guðmundur A. Guðmundsson o.fl. 2001), og vöktunarárin 2005 - 2009, 2011, 2013-2016 (Halldór W. Stefánsson 2016) og 2017 til 2019 (óbirt). Öll talningaárin voru sömu svæði skoðuð með sama hætti.

Frá árinu 2014 hafa skúmar verið taldir og skráðir í og við farveg Jökulsár á Dal tengt úttekt á vatna- og sundfuglum þar. Árið 2014 voru skúmar næst fæstir miðað við talningar frá árinu 2000 en fjölgaði aftur ári síðar. Þeim fækkaði lítillega árið 2016 miðað við árið á undan en stígandi fjölgun á sér stað svo til ársins 2019.

Uppfært: 1. maí 2020
Heimild: Landsvirkjun, 2017 og Náttúrustofa Austurlands, 2020

Vöktunaráætlun og markmið

Hvað er mælt?
  1. Hávella, skúfönd og stokkönd – dreifing og fjöldi á Lagarfljóti að sumarlagi. (Áhrif: óbein)
  2. Fjöldi grágæsa með unga og í fjaðrafelli á aurum Jökulsár á Dal og geldgæsir með Lagarfljóti. (Áhrif: óbein)
  3. Fjöldi skúma í varplandi á aurum Jökulsár á Dal og ysta hluta Úthéraðs næst Héraðsflóa. (Áhrif: óbein)
Áætlun um vöktun
  1. Hávella: Grunnupplýsingum var safnað 2005-2007. Vöktuð árlega.
  2. Grágæs: Grunnupplýsingum safnað 2005. Rannsóknir endurteknar á 5- 10 ára fresti.
  3. Skúmur: Grunnupplýsingum safnað 2005-2007. Endurtekið 2008, 2009, 2011 og 2013. Vöktun árlega á hluta svæðisins fyrst um sinn og á 5-10 ára fresti á öllu Úthéraði.
Markmið

Markmið í þessum vísi eru í raun frekar væntingar.

  1. Dreifing hávellu haldist óbreytt.
  2. Fjöldi grágæsa í sárum á aurum Jökulsár á Dal haldist óbreyttur.
  3. Fjöldi skúmshreiðra á aurum Jökulsár á Dal haldist óbreyttur.
Mögulegar viðbragðsaðgerðir

Einungis er um vöktun að ræða.

Uppfært: 7. desember 2015

Breytingar á vísi

Á ársfundi verkefnisins 6. maí 2015 voru eftirtaldar breytingar samþykktar:

Tafla 1. Breytingar á vísi samþykktar á ársfundi 2018
Texti fyrir breytingu: Texti eftir breytingu:

Hvað er mælt?

  1. Atferli lóms - fjöldi skipta sem fuglar sækja fæði í Lagarfljót og fjöldi skipta sem þeir sækja fæði úr á haf ( eða fjöldi fugla á klukkustund við ána og út á hafi)
  2. Hávella - dreifing stofns á Úthéraði
  3. Fjöldi grágæsa í fellistöðvum á aurum Jökulsár á Dal
  4. Fjöldi skúmshreiðra í varplandi á aurum Jökulsár á Dal

Hvað er mælt?

Athuganir á Lómi felldar út.

  1. Hávella, skúfönd og stokkönd - dreifing og fjöldi á Lagarfljóti að sumarlagi.
  2. Fjöldi grágæsa með unga og í fjaðrafelli á aurum Jökulsár á Dal og geldgæsir með Lagarfljóti
  3. Fjöldi skúma í varplandi á aurum Jökulsár á Dal og ysta hluta Úthéraðs næst Héraðsflóa.

Rökstuðningur breytinga:

Vöktunaráætlun hefur tekið nokkrum breytingum frá því verkefnið hófst, breytingar eru gerðar í samráði við fuglafræðinga. Grunnrannsóknir a lóm frá 2004 - 2005 leiddu í ljós að lómur sækir enga fæðu inn á land eða í Lagarfljót og því ekki tilefni til að fylgjast með honum.

Það þykir ekki rétt að tala um stofn hávellu og því var mæling endurskilgreind þannig að skoðuð er dreifing hávellu á Lagarfljóti að sumarlagi. Að auki hefur verið bætt við mælingum á andfuglum.

Upphaflega var flygst með fjölda grágæsa "í sárum" á aurum Jökulsár á Dal en nú er talinn fjöldi grágæsa með unga og í fjaðrafelli á aurum Jökulsár á Dal og geldgæsir með Lagarfljóti þar sem það er talið gefa betri mynd.

Í upphafi var talinn fjöldi skúmshreiðra en núna er fylgst með fjölda skúma þar sem það er talið raunhæfari mælikvarði.
Markmið allra þessara breytinga eru að fanga breytileika náttúrunnar og nauðsynlegt að verkefnið hafi sveigjanleika til að aðlagast sveiflum í náttúrunni.


Breytingar - upphafleg vöktunaráætlun var orðuð eins og hér fer eftir:

  1. Sérfræðingar frá Náttúrufræðistofnun Íslands safna upplýsingum. Flugstefna lómanna verður kortlögð og fylgst með atferli þeirra á lykilstöðum, til að finna út að hve miklu leyti þeir leita í fljótin eftir fæðu og að hve miklu leyti til sjávar. Grunnrannsókn fer fram sumurin 2004 og 2005.
  2. Sérfræðingar frá Náttúrufræðistofnun Íslands safna gögnum. Fuglatalningar og dreifing kortlögð. Grunnupplýsingum safnað árið 2005 og nýjum upplýsingum safnað árið 2015.
  3. Sérfræðingar frá Náttúrufræðistofnun Íslands safna gögnum. Fuglatalningar þar sem stuðst veður við bæði loftmyndir og vettvangsskoðanir. Grunnupplýsingum safnað árið 2005 og nýjum upplýsingum safnað árið 2015.
  4. Sérfræðingar frá Náttúrufræðistofnun Íslands safna gögnum. Fuglar verða taldir árlega á tímabilinu 2005-2008

Þessi vísir var upphaflega númer 24.3 . Þá hét hann Varpfuglar á Úthéraði og má finna umfjöllun um hann undir því númeri í áfangaskýrslum verkefnisins frá 2005 og 2006.

Tvisvar hefur númeri vísis verið breytt.

Tafla 2. Breytingar á númeri og nafni vísis.
Ár Nr. Nafn vísis
2020 2.5.3 Varpfuglar á Úthéraði
2007 2.22 Varpfuglar á Úthéraði

Grunnástand

Talið var að tilkoma Kárahnjúkavirkjunar myndi mögulega hafa áhrif á fæðuöflun lóms á áhrifasvæði virkjunarinnar. Árin 2004 og 2005 var hegðun lóms m.t.t. fæðuöflunar skoðuð og bentu athuganir til þess að lómurinn leitaði einkum fæðu í hafinu, og var því ekki talin ástæða til að fylgjast frekar með honum.

Í aðdraganda virkjunar var fylgst með hávellu á Lagarfljóti frá 2005, og ályktanir um áhrif virkjunar hafa verið dregnar af samanburði við þær athuganir. Náttúrustofa Austurlands hefur tekið saman gögn frá 1989 yfir athuganir á algengum andategundum á Lagarfljóti. Þar kemur m.a. fram að breytileiki er umtalsverður á milli ára hjá öllum tegundunum. Í eldri heimildum er sagt frá því að hámarks fjöldi hávellu á Lagarfljóti var 9. júní 1983 eða 440 fuglar sem var talið tengjast harðindum á heiðarvötnum austanlands (Skarphéðinn Þórisson 1990), þannig að dæmi eru um toppa hávellu önnur ár en 2005-2007. Í sömu heimild er tekið fram að hávella sé algengasta umferðaröndin á Lagarfljóti og að meðalfjöldi hávella í hóp (maí-júní) sé 107 fuglar (í 16 mælingum). Öllum andategundum fækkaði á Lagafljóti á árunum 2009 - 2012 miðað við fyrri ár, en hafa verið að sækja aftur í sig veðrið undanfarin ár, nema einna helst stokköndin. Breytileiki milli ára er umtalsverður. Frá árinu 2016 til 2019 virðist fjöldi skúfanda, hávellu og stokkanda vera á niðurleið. Árið 2019 virðist sérstaklega dapurt hjá þessum tegundum og getur tíðarfar austanlands haft þar einhver áhrif á en sumarið var þar frekar svalt og rakt (mynd 4).

Sjálfbærni.is

Mynd 4. Breytingar á stærstu hópum hávellu og skúfanda að vori og stokkanda að vetri á Lagarfljóti.

Skúmar voru taldir á Úthéraði frá árinu 2006 til 2013, að undanskildum árunum 2010 og 2012. Upphaflega var gert ráð fyrir að hafa stuðning af sambærilegum rannsóknum annarsstaðar, svo sem frá Öxarfirði og Breiðamerkursandi. Engar sambærilegar talningar eru þekktar frá Breiðamerkursandi þessi ár, en nokkrar athuganir frá Öxarfirði. Samanburður við talningar í Öxarfirði sýndi að þar er líka að finna breytileika í fjölda milli ára, líkt og á Úthéraði (mynd 5).

Sjálfbærni.is

Mynd 5. Samanburður á þróun fjölda skúma við Öxarfjörð og á Úthéraði (tölur frá Öxarfirði úr Þorkell Lindberg Þórarinsson o.fl. 2013).

Endurskoðað og uppfært: 1. maí 2020
Heimild: Landsvirkjun 2017, Náttúrustofa Austurlands 2020.

  • Skarphéðinn Þórisson 1990. Fuglalíf við Egilsstaðaflugvöll. Bliki 9: 29-40

  • Þorkell Lindberg Þórarinsson, Aðalsteinn Örn Snæþórsson, Böðvar Þórisson, Guðmundur A. Guðmundsson, Halldór Walter Stefánsson, Kristinn Haukur Skarphéðinsson og Yann Kolbeinsson 2013. Fuglar á Austursandi við Öxarfjörð. Bliki 32: 59–66.

Með samningum milli LV og NA 2017 var gert ráð fyrir stuttum greinargerðum um framvindu sem yrðu birtar amenningi á þessum vettvangi, fyrst við endurskoðun framvindu fyrir árið 2017.

Hægt er að skoða skýrslu frá Náttúrustofu Austurlands um niðurstöður hávellutalningar á Lagarfljóti og varpdreifingu skúms á Úthéraði með því að smella hér.


Vatna- og sundfuglar á Jökulsá á Dal

Landsvirkjun fól Náttúrustofu Austurlands að kanna landnám vatnafugla á Jökulsá á Dal vegna breytinga á lífríki árinnar samfara vatnaflutningum með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar. Athuganir hófust sumarið 2014. Í megin dráttum var um máfa og andfugla að ræða að frátalinni heiðagæs og grágæs. Athuganirnar fólust í þriggja daga talningum yfir sumarið á og við Jöklu eins og áin er kölluð.

Sjálfbærni.is

Mynd 6. Helstu flokkar fugla á Jökulsá á Dal frá 2014 – 2019

Frá upphafi skoðunar vatna- og sundfugla við Jöklu árið 2014 hefur mikið borið á álftum. Fjöldi anda virðist frekar stöðugar en meiri sveiflur má greina hjá máfategundunum. Misjafnt er hvað sést mikið af lómum á Jöklu (mynd 6). Heilt yfir má segja að öndum hafi fækkað á tímabilinu, fjöldi lóma haldist nokkuð óbreyttur, fjöldi máfa, kjóa og kríu hefur sveiflast nokkuð og álftum fjölgað. Athugunartímabilið er þó enn of stutt til að draga miklar ályktanir.

Sjálfbærni.is

Mynd 7. Máfar, kjói, kría, skarfur, lómur og fýll á Jöklu árin 2014 – 2019.

Sílamáfur hefur verið algengasti máfurinn við Jöklu en fjöldinn sumarið 2019 var sá minnsti síðan 2014. Meðal annarra vatna- og sundfugla sem eru áberandi þar eru kría, lómur og kjói. Stormmáfur, dílaskarfur og fýll eru fátíðari tegundir (mynd 7). Sumarið 2018 bættist hvítmáfur á tegundalista Jöklu, einn fugl.

Sjálfbærni.is

Mynd 8. Andfuglar við Jökulsá á Dal 2014-2018

Fjöldi álfta ber af öðrum andfuglum við Jöklu að frátöldum gæsategundunum tveimur, grágæs og heiðagæs sem er sleppt hér. Tilvist átta andategunda bendir til að um nokkuð jafnan fjölda sé að ræða milli ára þó athugunartímabilið sé ennþá of stutt til að draga miklar ályktanir af. Flestar af þessum öndum voru fyrir vatnaflutninga (2007) aðeins þekktar á hliðarám Jöklu (mynd 8). Enn sem komið er ber meira á gráöndum (buslöndum) en kaföndum á Jöklu sem skýrist sjálfsagt á framboði fæðu tengt ánni. Gera má ráð fyrir að kaföndum fjölgi þar í framtíðinni. Algengasta öndin á Jöklu er einmitt straumönd sem einnig getur verið mælikvarði fyrir fæðu (vorflugu- og bitmýslirfur) sem henni eru helst kærar yfir sumarið í straumvatni.

Frá árinu 2014 hefur verið fylgst með kjóum með farvegi Jökulsár á Dal tengt úttekt á vatna- og sundfuglum og hefur þróunin þar verið eins og mynd 9 sýnir. Athuganir sumarið 2019 gáfu næst mestan fjölda kjóa með farvegi Jöklu (Skjöldólfsstaðir að Húsey) frá árinu 2014.

Sjálfbærni.is

Mynd 9. Þróun í fjöld kjóa með farvegi Jöklu frá 2014-2019

Fylgst hefur verið með fjölda kjóa á vegsniði í Hróarstungu á Úthéraði milli bæanna Húseyjar og Geirastaða frá árinu 2005 til og með 2019. Þróunin var niður á við fyrstu þrjú árin en hefur sveiflast milli sex og fimmtán fugla síðan (mynd 10).

Sjálfbærni.is

Mynd 10. Fjöldi kjóa á svæðinu milli Húseyjar og Geirastaða 2005-2019

Mögulega kunna fleiri fuglategundir að nýta sér farveg Jökulsár á Dal þegar fram líða stundir.

Endurskoðað og uppfært: 1. maí 2020
Heimild: Landsvirkjun og Náttúrustofa Austurlands 2020.

Forsendur fyrir vali á vísi

Erfitt getur reynst að greina áhrif framkvæmda á fuglalíf á Úthéraði þar sem margir aðrir þættir geta haft jafnmikil eða meiri áhrif. Athuganir hafa sýnt að áhrif vatnsborðsbreytinga á gróður verða líklega óveruleg. Því beinir þessir vísir einkum sjónum að þeim fuglategundum sem ætla má að séu háðar æti úr Lagafljóti eða gætu orðið fyrir áhrifum vegna breytinga á farvegum Jökulsár á Dal. T.d. var talið hugsanlegt að bætt aðgengi að aurum Jökulsár á Dal gæti leitt til fækkunar á grágæsum sem nota fellistöðvar á aurunum og eins að bætt aðgengi afræningja gæti haft neikvæð áhrif á varp skúms á svæðinu.

Úr áfangaskýrslu um vísa og grunnástand frá apríl 2005

Ítarefni

LV-2017/049 - Vatna- og sundfuglar á Jökulsá á Dal og endur á Lagarfljóti og á vötnum á Fljótsdalsheiði árið 2016.

LV-2017/049 - Vatna- og sundfuglar á Jökulsá á Dal og endur á Lagarfljóti og á vötnum á Fljótsdalsheiði árið 2016.

2017
Náttúrustofa Austurlands annaðist úttekt á völdum fuglategundum á vatnasviði Kárahnjúkavirkjunar fyrir Landsvirkjun sumarið 2016. Endur voru taldar á Lagarfljóti og vötnum á Fljótsdalsheiði auk þess sem vatna- og sundfuglar voru taldir á Jökulsá á Dal (Jöklu) þriðja árið í röð. Í heildina fjölgaði hávellum á Fljóti en fækkaði á heiðarvötnum. Skúföndum fækkaði einnig á Fljótinu en stokkendur stóðu í stað milli ára og líka hávellum á Jöklu. Fuglum fjölgaði hjá nokkrum tegundum á Jöklu m.a. hjá máfum, kjóa, kríu og lóm en einstaklingum hjá nokkrum tegundum andfugla fækkaði og einnig skúmum. Álftum og straumöndum fjölgaði milli ára.

Hægt er að skoða meira ítarefni sem snýr að vísinum með því að smella á hlekkinn hér fyrir ofan.